FB. Lê Công Thành: Bằng Cấp - Bẫy Ponzi cho tầng lớp trung lưu

 Bằng Cấp: Bẫy Ponzi cho tầng lớp trung lưu

1. Sự Đổ Vỡ Của Lời Hứa Giáo Dục

Trong suốt thế kỷ 20, tấm bằng đại học được coi là "giấy bảo hành" cho cuộc đời. Công thức từng rất đơn giản: Chăm chỉ học tập + Đỗ đại học = Công việc ổn định và vị thế xã hội.

Nhưng đối với thế hệ sinh sau năm 1995, công thức này đã lỗi thời.

Hệ thống giáo dục đại học hiện nay, đặc biệt là các khối ngành lý thuyết, đang vận hành giống như một cỗ máy quán tính khổng lồ. Nó tiếp tục bán đi một lời hứa của quá khứ cho những sinh viên của tương lai, trong khi giá trị thực tế của lời hứa đó đã bốc hơi gần hết.

2. Lạm Phát Bằng Cấp (Credential Inflation)

Vấn đề cốt lõi không phải là giáo dục xấu, mà là sự phổ cập hóa (massification) quá mức.

Ba mươi năm trước, cử nhân đại học là tầng lớp tinh hoa. Sự khan hiếm tạo nên giá trị.

Ngày nay, khi các trường đại học mọc lên như nấm và quy mô tuyển sinh mở rộng tối đa, tấm bằng cử nhân đã trở thành "bình thường hóa". Khi ai cũng đặc biệt, thì không ai đặc biệt cả.

Đây là hiện tượng Lạm phát Bằng cấp. Tấm bằng Đại học giờ chỉ có giá trị ngang bằng tấm bằng Cấp 3 của thập kỷ trước. Để tạo sự khác biệt, sinh viên buộc phải học lên Thạc sĩ, rồi Tiến sĩ.

Nó tạo ra một cuộc "chạy đua vũ trang" về bằng cấp: Người học phải tốn nhiều tiền hơn, học lâu hơn chỉ để đạt được cùng một vị trí công việc mà thế hệ trước có thể dễ dàng đạt được với ít nỗ lực hơn.

3. Nhà Trường Bán "Tín Hiệu", Không Bán "Năng Lực"

Thực tế tàn nhẫn là các trường đại học hiện đại đã chuyển dịch trọng tâm từ "Đào tạo kỹ năng" (Skill Formation) sang "Cung cấp tín hiệu" (Signaling).

Họ bán một tờ giấy chứng nhận rằng sinh viên này "có khả năng tuân thủ quy trình, chịu được áp lực và thuộc tầng lớp trung lưu", chứ không đảm bảo sinh viên đó làm được việc.

Chương trình đào tạo thường xuyên chậm hơn thực tế từ 5 đến 10 năm. Sinh viên Marketing học về các lý thuyết của thập niên 90 trong khi thế giới đang chạy bằng thuật toán của Trí tuệ nhân tạo. Sinh viên Kế toán học ghi chép sổ sách trong khi phần mềm đã tự động hóa 90% quy trình.

Kết quả là nghịch lý lớn nhất của thị trường lao động: Cử nhân thất nghiệp tràn lan, nhưng doanh nghiệp vẫn "khát" nhân sự làm được việc. Có bằng cấp (Credentialed) không còn đồng nghĩa với Có năng lực (Competent).

4. Tư Duy Công Nghiệp Trong Kỷ Nguyên AI

Hệ thống giáo dục hiện tại được thiết kế cho thời đại Cách mạng Công nghiệp: Đào tạo ra những con người biết vâng lời, ghi nhớ thông tin và lặp lại quy trình chuẩn.

Đáng tiếc, đó lại chính xác là những gì Trí tuệ Nhân tạo (AI) làm tốt nhất.

Học vẹt (Rote Learning) và trả bài theo mẫu - phương pháp chủ đạo của nhà trường - đang trở thành con đường dẫn đến thất nghiệp. Những công việc văn phòng cơ bản (soạn thảo, tổng hợp số liệu, dịch thuật sơ cấp) đang bị máy móc thay thế với tốc độ chóng mặt.

Chúng ta đang dành 4 năm thanh xuân rực rỡ nhất để rèn luyện những kỹ năng mà máy móc có thể làm trong 4 giây. Đó là một sự lãng phí nguồn lực xã hội khổng lồ.

5. Tại Sao Chúng Ta Vẫn Mắc Bẫy?

Nếu hiệu quả giáo dục đang giảm sút, tại sao phụ huynh vẫn dốc hết tiền tiết kiệm để con vào đại học?

Vì Áp lực đồng trang lứa (Peer Pressure) và nhu cầu An toàn tâm lý.

Trường đại học trở thành một "nhà trẻ cao cấp" cho người trưởng thành. Nó là nơi trú ẩn an toàn để trì hoãn việc phải đối mặt với thị trường lao động khắc nghiệt. Phụ huynh mua bằng cấp để mua sự yên tâm, để không bị xã hội đánh giá là "thất bại trong việc nuôi dạy con".

Hệ thống giáo dục khai thác triệt để nỗi sợ hãi bị tụt hậu này để duy trì nguồn thu, bất chấp việc sản phẩm đầu ra (sinh viên tốt nghiệp) ngày càng khó tìm việc làm.

6. Sự Dịch Chuyển Sang "Thực Học"

Thị trường lao động đang âm thầm xóa bỏ sự sùng bái bằng cấp để chuyển sang Kỷ nguyên của Năng lực (Competency-Based Era).

Các quy tắc mới rất đơn giản và tàn nhẫn:

 - Sản phẩm hơn Chứng chỉ: Đừng đưa ra bảng điểm, hãy đưa ra kết quả. Một dự án thực tế, một bài viết có người đọc, một phần mềm có người dùng... có giá trị thuyết phục hơn mọi loại bằng khen giấy.

 - Khả năng Tự học (Self-Education) là Vua: Trong thế giới thay đổi hàng ngày, kiến thức học 4 năm trước đã trở thành rác. Khả năng tự cập nhật kiến thức mới quan trọng hơn khối lượng kiến thức cũ bạn đã tích lũy.

 - Tư duy làm chủ công cụ: Thay vì học cách làm cái máy, hãy học cách điều khiển cái máy. Người biết sử dụng công nghệ để nhân bản năng suất sẽ thay thế người chỉ biết làm việc chăm chỉ theo cách thủ công.

7. Kết luận

Tấm bằng đại học không xấu, nhưng nó không còn là chiếc vé VIP thông hành vào tầng lớp thượng lưu. Nó chỉ là vé vào cửa (entry ticket) với mức giá ngày càng đắt đỏ.

Đã đến lúc ngừng coi việc "sưu tập bằng cấp" là mục tiêu cuộc đời. Sự an toàn thực sự trong thế kỷ 21 không nằm trên những tờ giấy có dấu đỏ, mà nằm ở năng lực thực chiến và khả năng thích nghi của chính bạn.