Victor Tran: SCANDAL NUÔI EM VÀ LỖ HỔNG PHÁP LÝ HOẠT ĐỘNG GÂY QUỸ - FUNDRAISING Ở VIỆT NAM

SCANDAL NUÔI EM VÀ LỖ HỔNG PHÁP LÝ HOẠT ĐỘNG GÂY QUỸ - FUNDRAISING Ở VIỆT NAM

TẶNG PROMPT KHIẾU NẠI TỐ CÁO CHO MẠNH THƯỜNG QUÂN 

Tôi cho rằng scandal thiện nguyện NUÔI EM hiện nay có dấu hiệu của vi phạm pháp luật hình sự, và những người đã quyên góp tiền túi của mình có cơ sở để yêu cầu cơ quan Công An chính thức tiến hành điều tra.

Đã có nhiều scandal về các hoạt động thiện nguyện, từ thiện trong 2 năm trở lại đây, tuy nhiên bê bối NUÔI EM nghiêm trọng hơn nhiều và đặc biệt cần sự vào cuộc của cơ quan chức năng vì các lý do: 

- Hoạt động thường xuyên liên tục trong nhiều năm (chứ không phải theo đợt như từ thiện bão - lũ)

- Dòng tiền lên đến hàng trăm tỉ

- Hoạt động có tổ chức, có nhiều cộng tác viên, nhưng không có pháp nhân quản lý, chịu trách nhiệm

LỔ HỔNG PHÁP LÝ CỦA VIỆT NAM 

Không phải tự nhiên hiện nay người ta hay đùa nhau TỪ THIỆN là vua của mọi nghề ở Việt Nam. Lý do có câu đùa này đến từ khoảng trống pháp lý của Việt Nam trong vấn đề thiện nguyện (donation) và kêu gọi tiền từ nhà hảo tâm (fundraising - crowdfunding). Trong khi ở nước ngoài, các hoạt động này đều chịu sự giám sát chặt chẽ của các loại cơ quan nhà nước và có trách nhiệm pháp lý rất rõ ràng thì ở VN khung pháp lý còn rất sơ khai.

Vì vậy nếu vụ việc này trở thành một ‘vụ án’, tôi nghĩ đây là hồi chuông thực sự để Quốc Hội chúng ta đẩy nhanh sửa đổi, hoặc ban hành luật mới liên quan đến các hoạt động gây quỹ, kêu gọi từ thiện Crowdfunding. Vì khi một cá nhân đứng ra nhận tiền vào tài khoản riêng mà không có cơ chế giám sát độc lập (Independent Audit), thì rủi ro đạo đức (ăn chặn, ăn gian tiền từ thiện) là rất cao (cái này có quá nhiều nghiên cứu chính thức và case study rồi). 

Hiện tại, văn bản pháp lý sát nhất điều chỉnh vấn đề này là Nghị định 93/2021/NĐ-CP về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện. Nghị định khá thoải mái khi cho phép cá nhân được kêu gọi từ thiện (trước đây Nghị định 64/2008 cấm). Đặc biệt, Nghị định 93 không cấm cá nhân mở tài khoản riêng (dù yêu cầu tách biệt) để nhận tiền. Vấn đề lớn là cơ chế hậu kiểm (Post-audit) cực kỳ lỏng lẻo, và không quy định Kiểm toán bắt buộc.

Không như các nước phát triển khác, Việt Nam thiếu hẳn luật riêng về Gây quỹ (Fundraising Act), dẫn đến việc ai cũng có thể trở thành "nhà gây quỹ" mà không cần chứng chỉ, không cần tư cách pháp nhân, và kiểm toán.

Nếu xét về bản chất pháp lý, quan hệ giữa Người góp tiền (Donor) và Cá nhân kêu gọi từ thiện (Fundraiser) tại Việt Nam hiện nay đang nằm trong vùng xám cực lớn của Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015. Có rất nhiều vấn đề trong BLDS 2015 mà không thể bảo vệ người ủy thác việc sử dụng số tiền (mạnh thường quân - donors) trong mối quan hệ pháp lý với bên làm công việc từ thiện (tôi xin phép không phân tích sâu chuyên môn vì bài viết này cho số đông). => BLDS 2015 được thiết kế cho giao dịch dân sự (quy mô nhỏ), không phù hợp và đủ chi tiết cho các hoạt động gây quỹ lớn (Fundraising) với dòng tiền vài trăm tỷ đồng.

CÁC NƯỚC KHÁC LÀM GÌ ĐỂ NGĂN CHẶN VIỆC "ĂN CHẶN"? 

Với các nước phát triển, họ rất coi trọng vấn đề gây quỹ và luôn có quy định chặt chẽ liên quan đến các hoạt động thiện nguyện - gây quỹ. Tôi ví dụ 1 số quy định hay từ Anh, Úc:

Tại Anh, Luật Từ thiện (Charities Act 2011).quy định "Cấm tài khoản cá nhân": Các quỹ từ thiện phải đăng ký với Ủy ban Từ thiện (Charity Commission) và bắt buộc sử dụng tài khoản ngân hàng của tổ chức (không phải cá nhân founder). Luật này quy định nếu tổng thu (Gross Income) trên 1 triệu bảng (khoảng 35 tỷ): BẮT BUỘC kiểm toán độc lập. Dưới mức này vẫn phải có "Kiểm tra độc lập" (Independent Examination) từ bên thứ 3 có chứng chỉ hành nghề.

Hệ thống pháp luật Úc phân loại quy mô để áp đặt nghĩa vụ báo cáo:

- Quy mô vừa (Medium charities): Tổng thu từ $500,000 đến $3 triệu AUD => Phải nộp báo cáo tài chính đã được soát xét (Reviewed).

- Quy mô lớn (Large charities): Tổng thu trên $3 triệu AUD (khoảng 52,5 tỷ VNĐ) => Phải nộp báo cáo tài chính đã được KIỂM TOÁN ĐẦY ĐỦ (Audited) bởi Kiểm toán viên đăng ký.

Các Founder có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý cá nhân (Personal Liability) nếu tổ chức vi phạm các tiêu chuẩn quản trị (Governance Standards).

TẶNG PROMPT CHO NGƯỜI THIỆT HẠI

Để hỗ trợ cộng đồng, tôi đã soạn sẵn một Prompt: Bạn chỉ cần điền thông tin của mình vào, AI sẽ giúp bạn soạn thảo Đơn Tố Cáo chuẩn chỉnh để gửi cơ quan công an trong trường hợp bạn là mạnh thường quân và có cơ sở để tin rằng số tiền mình ủng hộ vì mục đích từ thiện bị sử dụng sai. Prompt này cũng có thể được sử dụng cho các dự án crowdfunding quy mô lớn khác mà các mạnh thường quân thấy có nhiều vấn đề khuất tất các bạn nhé.

👇PROMPT

"Tôi muốn bạn đóng vai một Luật sư hình sự tại Việt Nam. Hãy giúp tôi soạn thảo một 'Đơn Tố Giác Tội Phạm' gửi Cơ quan Cảnh sát điều tra.

Thông tin vụ việc: Tôi đã chuyển tiền từ thiện cho dự án [Tên dự án/Founder] vào tài khoản [Số TK nếu có] với số tiền là [Số tiền]. Người đứng đầu dự án này hiện có dấu hiệu không minh bạch tài chính, không sao kê, không kiểm toán và có dấu hiệu sử dụng tiền sai mục đích cam kết.

Yêu cầu:

- Trích dẫn căn cứ pháp lý là Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 và Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), tập trung vào dấu hiệu của Tội Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175) hoặc Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174).

- Đề nghị cơ quan công an tiến hành xác minh, điều tra dòng tiền, phong tỏa tài khoản liên quan và khởi tố vụ án nếu có dấu hiệu tội phạm.

- Văn phong trang trọng, nghiêm túc, đúng chuẩn biểu mẫu đơn thư pháp luật.

- Hãy để lại các chỗ trống [...] để tôi điền thông tin cá nhân (Họ tên, CCCD, địa chỉ, ngày chuyển tiền)."