Sáng thứ Bảy, ngày 16 tháng 3 năm 2013, người dân đảo quốc Síp thức dậy và thấy tiền của mình bị khoá. Lệnh chuyển khoản không đi, trước các cây ATM người ta xếp hàng dài, mà mỗi thẻ chỉ rút được một khoản nhỏ. Rồi ngân hàng trên cả nước đóng cửa, dừng hoạt động gần hai tuần sau đó.
Quốc hội họp, chính phủ họp, các nước châu Âu cùng quỹ tiền tệ quốc tế ngồi vào bàn. Không một ai trả lời được câu hỏi tiền của dân rồi sẽ ra sao. Nhân dân cả nước hoang mang, nhưng chưa hoảng. Họ vẫn tin rằng luật là luật, người ta không thể cướp tiền của mình được. Và rằng vẫn còn có bảo hiểm tiền gửi nữa mà.
Niềm tin ấy không phải tự nhiên mà có. Mấy năm trước đó, khi khắp châu Âu đua nhau hạ lãi thì ngân hàng Síp lại đi ngược, trả lãi tiền gửi cao gần gấp ba ngân hàng Đức. Laiki, ngân hàng lớn thứ hai nước này, còn quảng cáo rầm rộ trên tivi một gói tiết kiệm có lãi tăng dần theo từng tháng, muốn rút lúc nào cũng được, và an toàn trên hết. Lãi cao, rút linh hoạt, lại nằm giữa lòng châu Âu, người gửi tiền thật không tìm ra lý do gì để từ chối. Vậy mà giờ đây, chính cái ngân hàng từng hứa an toàn trên hết ấy đang đóng cửa trước mặt họ.
Rồi phương án đầu tiên được đưa ra, và nó còn tệ hơn những gì người ta sợ: lấy đi một phần tiền của tất cả mọi người, kể cả những sổ tiết kiệm chỉ vài nghìn euro. Để né cam kết bảo hiểm tiền gửi, người ta không gọi đó là mất tiền mà gọi là thuế. Hoá ra bảo hiểm tiền gửi, tấm khiên bảo vệ người gửi tiền đã mất tác dụng chỉ vì vài câu chữ. Dân ùn ùn kéo tới trước quốc hội gây áp lực, khiến quốc hội phải bác bỏ phương án này. Bên ngoài người ta reo hò, tưởng tiền mình đã được cứu. Sáu ngày sau, họ mới biết mình đã mừng quá sớm.
Phương án cuối cùng giữ nguyên 100.000 euro đầu tiên của mỗi người, phần vượt hơn thì lấy, nhưng lấy bằng cách hợp pháp. Ngân hàng Laiki bị cho đóng cửa, phần tiền gửi vượt mức ở đó gần như mất trắng. Còn ở ngân hàng lớn nhất nước, gần một nửa phần vượt bị đổi thành cổ phiếu, nghĩa là người gửi tiền bỗng thành cổ đông của chính cái ngân hàng đang vỡ nợ. Mà phần được giữ lại cũng chỉ được giữ trên giấy. Ngày ngân hàng mở cửa trở lại, mỗi người chỉ được rút 300 euro một ngày, ai ra nước ngoài chỉ được mang theo 1.000 euro tiền mặt, hải quan kiểm ngay tại cửa khẩu. Những lệnh hạn chế ấy kéo dài suốt hai năm. Tiền vẫn nằm trong tài khoản, chỉ là nó không còn thật sự là của mình nữa.
.
Tuy nhiên, không phải ai cũng mất. Về sau, một tờ báo ở Síp công bố danh sách 132 công ty và cá nhân đã kịp rút gần một tỷ đô la trong hai tuần trước khi ngân hàng bị khoá, có những tài khoản được rút sạch về không. Lúc họ rút, cuộc họp quyết định số phận tiền gửi còn chưa diễn ra. Khi người dân còn xếp hàng trước cây ATM, tiền của nhóm này đã nằm ở nơi khác. Vậy tại sao họ biết?
Câu trả lời nằm ở chỗ hệ thống ngân hàng Síp đã thủng từ rất lâu. Họ ôm nợ của chính phủ Hy Lạp, và khi Hy Lạp xù nợ thì hệ thống ngân hàng gánh khoản lỗ lớn bằng chừng một phần tư cả nền kinh tế Síp. Cựu tổng giám đốc Laiki về sau thừa nhận ngân hàng của ông có thể đã mất khả năng trả nợ từ năm 2008. Một ngân hàng đã thủng thì cần tiền mới để lấp, và cách nhanh nhất để hút tiền mới là trả lãi cao hơn tất cả. Người ngồi gần sổ sách nhìn thấy lỗ thủng từ lâu, còn người đứng ngoài chỉ thấy lãi suất và những lời trấn an.
Ông Christos Georgiou là một người như thế. Về hưu, ông gửi phần lớn tiền dưỡng già vào Laiki hồi tháng 1 năm 2013, vì tin lời trấn an của ngân hàng trung ương và tổng thống. Hai tháng sau, ông mất 430.000 euro, số tiền ứng với mười năm làm việc ở nước ngoài và 43 năm đóng góp cả đời. Kể lại với báo Cyprus Mail, ông hỏi: ngân hàng trung ương đã cam kết bằng văn bản rằng hệ thống ngân hàng đáng tin, tổng thống thì tuyên bố không chấp nhận cắt tiền gửi, vậy làm sao người dân biết được?
.
Câu hỏi ấy, ở những lần trước, vẫn có lời đáp. Ngân hàng mất thanh khoản thì nhà nước lấy tiền thuế ra cứu. Nhưng lần này thì khác, các chủ nợ châu Âu không chịu bỏ tiền bù lỗ, cũng không có niềm tin vào cách điều hành kinh tế của chính phủ Síp. Người ta nhắc lại một điều ít ai để ý: gửi tiền là cho ngân hàng vay. Người gửi tiền là chủ nợ, mà chủ nợ thì chịu chung số phận khi con nợ phá sản. Mọi chuyện hoàn toàn hợp pháp.
Người mất tiền cũng không chỉ có dân Síp. Lãi tiền gửi bằng euro cao như thế hút tiền từ khắp thế giới về đây, và không ít đại gia nước ngoài đã mất trắng hàng triệu euro trên hòn đảo này. Để gượng dậy và trả nợ, Síp phải bán dần tài sản công, rồi bán luôn cả quốc tịch, kèm theo đó là quyền đi lại và cư trú khắp châu Âu. Ai mất từ 3 triệu euro trở lên trong đợt cắt tiền gửi được ưu tiên xét cấp quốc tịch Síp. Từ đó, đầu tư lấy quốc tịch Síp lớn lên thành cả một ngành, mang về hàng tỷ euro, cho tới khi bị đóng lại năm 2020 sau bê bối cấp hộ chiếu cho cả những người đang bị truy nã.
.
Vậy là người dân đảo Síp đã hi sinh tài sản của mình để dạy cho cả thế giới một bài học về niềm tin. Rằng không phải cứ vô tội là sẽ vô can, có những sai lầm người khác gây ra mà mình phải gánh. Và kể cả khi tiền đang nằm ở một ngân hàng châu Âu uy tín, được che chắn bằng bao nhiêu luật lệ và hiệp ước, ta vẫn phải để tâm xem người ta thật sự đang làm gì với tiền của mình.
#nhungvahung
Nhận xét
Đăng nhận xét