Joseph Schumpeter - Vị tiên tri của sự sụp đổ
Copy từ Facebook Lê Công Thành
“Chủ nghĩa tư bản, về bản chất, là một phương thức thay đổi - và không bao giờ có thể đứng yên.”
Lịch sử tư tưởng kinh tế có những người được yêu mến vì cho ta niềm tin rằng mọi thứ sẽ ổn. Adam Smith hứa hẹn bàn tay vô hình sẽ dẫn dắt. Keynes bảo đảm rằng nhà nước sẽ can thiệp đúng lúc. Những lời ru ấy dễ nghe, dễ tin, và dễ khiến ta ngủ quên.
Joseph Schumpeter không ru ai ngủ. Ông đánh thức.
Ông nói thẳng vào mặt thời đại mình một điều mà không ai muốn nghe: sự ổn định là cái chết chậm, chỉ có sự phá hủy mới mang lại sự sống. Vì câu nói đó, ông không bao giờ được yêu thích bằng những đồng nghiệp biết nói lời êm tai. Nhưng cũng vì câu nói đó, tám mươi năm sau, Thung lũng Silicon vẫn coi ông như vị thánh bảo trợ của mình.
Trước Schumpeter, kinh tế học bị ám ảnh bởi ý niệm cân bằng. Nền kinh tế được hình dung như một cỗ máy cần giữ cho đều đặn - mỗi bánh răng ăn khớp, mỗi chu kỳ lặp lại. Bất kỳ xáo trộn nào cũng là lỗi cần sửa.
Schumpeter nhìn vào cỗ máy ấy và cười.
Trong Capitalism, Socialism and Democracy - cuốn sách ra đời giữa lòng Thế chiến thứ hai, năm 1942 - ông đưa ra một khái niệm làm rung chuyển mọi nền tảng: sáng tạo hủy diệt. Nền kinh tế không phải cỗ máy. Nó là khu rừng. Những cổ thụ già cỗi phải đổ xuống để ánh sáng lọt qua tán lá, để mầm non có đất mà vươn. Nến tắt thì bóng đèn bừng sáng. Xe ngựa chết thì ô tô chạy. Thư tay mất thì email đến.
Đó không phải lỗi của hệ thống. Đó là cách hệ thống thở.
Sự tiến hóa không bao giờ lịch sự. Nó xông vào, lật đổ, thiêu rụi - rồi trên đống tro tàn ấy, gieo hạt giống của một kỷ nguyên mới. Schumpeter không thi vị hóa quá trình này. Ông chỉ đơn giản từ chối nhìn đi chỗ khác.
Nếu Marx đặt giai cấp công nhân làm nhân vật chính của lịch sử, Keynes trao vai đó cho nhà nước, thì Schumpeter đưa lên sân khấu một gương mặt khác hẳn: doanh nhân.
Nhưng đừng nhầm. Doanh nhân của Schumpeter không phải người mở tiệm kiếm lời. Đó là kẻ phá bĩnh - der Störer - người mang trong mình thứ ông gọi là Unternehmergeist, tinh thần dấn thân vào cái chưa biết. Họ không tìm kiếm trật tự. Họ phá vỡ trật tự. Họ giới thiệu sản phẩm chưa ai nghĩ tới, phương pháp chưa ai thử, thị trường chưa ai hình dung nổi.
Họ là cái mà nền kinh tế cần để không thối rữa trong sự trì trệ.
Schumpeter nhìn thấy rõ hơn bất kỳ ai một nghịch lý sống còn: hiệu quả và đổi mới không phải lúc nào cũng đi cùng đường. Một tổ chức có thể vận hành trơn tru đến hoàn hảo - tiết kiệm từng xu, tối ưu từng quy trình - rồi vẫn chết bất đắc kỳ tử, chỉ vì không có lấy một con người dám đập vỡ cái cũ để dựng cái mới. Hiệu quả giữ cho cỗ máy chạy. Đổi mới quyết định cỗ máy ấy có còn đáng chạy hay không.
Vậy hãy tự hỏi: những kẻ có ý tưởng điên rồ trong tổ chức của bạn - họ đang được thăng chức hay đang bị sa thải?
Schumpeter gọi sự thay đổi bằng một hình ảnh không thể quên: cơn gió lốc vĩnh cửu của sự hủy diệt sáng tạo. Chữ “vĩnh cửu” ở đây không phải tu từ. Nó là bản chất.
Cơn gió ấy không bao giờ dừng. Không có bến đỗ an toàn. Không có đỉnh cao nào đủ vững để đứng mãi. General Electric từng là biểu tượng của sức mạnh công nghiệp Mỹ - rồi trở thành bài học về sự kiêu ngạo. Yahoo từng định nghĩa Internet - rồi bị chính Internet nuốt chửng. Kodak phát minh ra máy ảnh số rồi chết vì chính phát minh của mình. Nokia thống trị điện thoại di động rồi bị iPhone quét sạch khỏi bản đồ.
Công nghệ xói mòn mọi bức tường thành. Đế chế nào cũng có ngày sụp đổ - không phải vì kẻ thù quá mạnh, mà vì chính sự thành công đã ru nó quên cách thay đổi.
Thế giới quan này tàn nhẫn nhưng cũng giải phóng. Nếu ngay cả những đế chế hùng mạnh nhất cũng chỉ là phù du, thì việc một dự án nhỏ thất bại có đáng để ta gục ngã? Schumpeter không dạy ta cách tránh thất bại. Ông dạy ta nhìn thất bại đúng bản chất của nó: một mắt xích trong chuỗi thử nghiệm bất tận, nơi cái cũ chết đi là điều kiện để cái mới ra đời.
Nhưng Schumpeter không phải kẻ ngây thơ say sưa với tiến bộ.
Ông biết rõ cái giá. Khi ô tô ra đời, hàng triệu người đánh xe ngựa mất kế sinh nhai. Khi dây chuyền sản xuất thay thế bàn tay thợ thủ công, cả một thế hệ nghệ nhân trở thành di vật. Sự tiến bộ của nhân loại, nếu nhìn từ phía dưới, được xây trên xác của những kỹ năng lỗi thời và những phận đời không kịp chuyển mình.
Ông còn đưa ra một dự đoán sắc lạnh đến rợn người: chủ nghĩa tư bản có thể sụp đổ - không phải vì nó thất bại, mà vì nó thành công quá mức. Sự thịnh vượng nó tạo ra sẽ nuôi dưỡng một tầng lớp trí thức có đủ thời gian rảnh, đủ giáo dục, và đủ bất mãn để quay lại cắn xé chính hệ thống đã cho họ cơm ăn áo mặc. Nhìn vào những cuộc tranh luận của thời đại hôm nay - về bất bình đẳng, về công nghệ, về ý nghĩa của lao động - lời tiên tri tám mươi năm trước ấy đang ứng nghiệm từng ngày, rõ đến mức khó mà ngoảnh mặt.
Và bây giờ, khi trí tuệ nhân tạo không chỉ thay thế tay chân mà bắt đầu thay thế cả trí óc, câu hỏi của Schumpeter vang lên gấp bội: làm sao để sáng tạo mà không nghiền nát? Làm sao để cơn gió lốc thổi qua mà không cuốn đi quá nhiều phận người?
Không ai có câu trả lời trọn vẹn. Có lẽ cũng không nên có. Bởi ngay cả Schumpeter cũng hiểu rằng sự hủy diệt sáng tạo không phải phương trình cần lời giải - nó là trạng thái tồn tại mà nhân loại buộc phải học cách sống chung.
Schumpeter qua đời năm 1950, trước khi chiếc máy tính đầu tiên trở nên đủ nhỏ để đặt trên bàn làm việc. Ông không sống để thấy Internet, không biết đến smartphone, càng không hình dung nổi một thế giới nơi máy móc viết văn, vẽ tranh, và suy nghĩ thay con người.
Nhưng ông đã nhìn thấu bản chất của tất cả những điều ấy từ trước khi chúng xảy ra. Bởi ông không dự đoán công nghệ. Ông dự đoán con người.
Và con người - dù ở thế kỷ nào - vẫn luôn đứng giữa hai nỗi sợ: sợ thay đổi, và sợ bị bỏ lại khi không chịu thay đổi. Nền móng cũ sụp đổ dưới chân. Tiếng ồn ấy có thể là âm thanh của sự kết thúc. Nhưng cũng có thể - nếu ta đủ tỉnh táo để lắng nghe - là tiếng bê tông đang đổ cho một nền móng mới.
Còn chọn nghe thấy gì, là việc của mỗi người.
