HỒI GIÁO SHIA Ở IRAN: MỘT GIÁO PHÁI "ĐẶT HÀNG RIÊNG" CỦA KHOMEINI
(Bài viết này chứa các thông tin có thể gây ám ảnh, khó chịu hoặc phản cảm, liên quan đến bối cảnh cụ thể của Cộng hòa Hồi giáo Iran. Nội dung được trình bày dưới góc độ phân tích học thuật dựa trên các nguồn tài liệu công khai. Xin cân nhắc trước khi quyết định đọc.)
Lời mở đầu
Cộng hòa Hồi giáo Iran, ra đời sau cuộc Cách mạng năm 1979, vận hành dựa trên một hệ thống chính trị xã hội được định hình bởi một phiên bản Hồi giáo dòng Shia riêng biệt. Phiên bản này, được phát triển và thể chế hóa bởi Ayatollah Ruhollah Khomeini, không chỉ là một diễn giải tôn giáo mà còn là nền tảng cho toàn bộ cấu trúc pháp lý, chính trị và xã hội của đất nước. Có thể nói, Khomeini đã tạo ra một giáo phái riêng dựa trên nền tảng Hồi giáo Shia truyền thống, với những đặc điểm và quy định pháp luật mang tính áp đặt và không phù hợp với hầu hết các nước trên thế giới. Bài phân tích này mô tả một số góc cạnh của phiên bản Hồi giáo này và làm rõ vấn đề vì sao nó là một giáo phái riêng biệt, từ việc tín đồ giữ cảm thức nạn nhân và điều đó được sử dụng như một công cụ chánh trị, sự khác biệt của giáo phái Khomeini với các nhánh Hồi giáo khác, cho đến các quy định pháp luật hà khắc trong dân sự và hình sự, công nhận ấu dâm và đa thê, cho phép việc giết chóc và hãm hiếp người ngoại đạo như một hành vi "đạo đức" trong giáo lý mà Khomeini và Khamenei thực hành và dạy cho dân chúng.
I. Cảm thức nạn nhân truyền qua các thế hệ và hệ quả chính trị
Hiện nay thế giới Hồi giáo có hai phái chính, Hồi giáo Sunni (chiếm 85-90%) và Shia (chiếm 10-15%). Một cách căn bản thì hai phái này khác nhau quan điểm về người kế vị tiên tri Muhammad sau khi ông qua đời năm 632. Sunni tin lãnh đạo nên được bầu chọn từ người có năng lực, trong khi Shia cho rằng lãnh đạo phải là người trong gia tộc của Muhammad, cụ thể là Ali. Sự chia rẽ này dẫn đến khác biệt về thần học, giáo luật và địa chính trị từ thời điểm đó đến nay. Có nhiều tranh chấp và tàn sát lẫn nhau giữa hai nhánh từ trong lịch sử của họ, trong đó, cuộc chiến năm 680 ở Karbala giữa hai phái là một trong những duyên cớ hình thành nên cảm thức tôn giáo của phái Shia mạnh mẽ. Cụ thể Husayn ibn Ali là thủ lĩnh của phe Shia đã thua trận trước lãnh tụ của phái Sunni là vua Yazid I của triều đại Umayyad. Phái Shiam, bao gồm Husayn ibn Ali cùng gia đình và những người ủng hộ đã bị đối phương giết chết gần hết.
Ký ức về trận Karbala được các lãnh tụ đời sau tận dụng, để nó không chỉ là một sự kiện lịch sử mà tạo thành một chấn thương tập thể, nỗi đau được truyền thống hóa và cho các tín đồ tái trải nghiệm hàng năm thông qua các nghi lễ Ashura, nơi các tín đồ Shia than khóc, tự hành xác và nhắc lại thân phận bị áp bức và tâm tình nạn nhân, cũng như ca tụng sự đổ máu vì đạo Hồi. Hầu như tín đồ Shia đều có chung một cảm thức tôn giáo hoàn toàn khác biệt với phần còn lại của Hồi giáo, nếu không nói là lệch lạc, về lòng căm thù một thế lực áp bức và nuôi dưỡng sự kháng cự ganh ghét không cần lý do.
Theo đó, nền tảng tâm lý và thần học của hệ thống Shia ở Iran được định hình sâu sắc bởi hai thứ chủ đạo: cảm thức nạn nhân và văn hóa tử đạo. Từ hai thứ này, nó tạo ra mặc cảm tự ti, ám ảnh thù ghét và khao khát trả thù [1] [2].
Nhà nước thần quyền của Cộng hòa Hồi giáo Iran, hay các giáo sĩ Shia đã lợi dụng cảm thức này, liên tục tái tạo và truyền bá câu chuyện về cái chết của Husayn ibn Ali, nhằm củng cố lòng sùng đạo bao hàm ám ảnh thù ghét và khao khát trả thù của công dân để huy động sự ủng hộ cho chế độ [3].
Cảm thức nạn nhân và khao khát tử đạo này hoạt động như một kiểu giáo dục công dân, nơi sự hy sinh bản thân làm theo lời giáo chủ và hy sinh cho cách mạng Hồi giáo được tôn vinh là phẩm hạnh cao nhất. Điều này có hệ quả chính trị sâu sắc: nó chính danh hóa và cổ vũ sự thù ghét, biện minh cho các cuộc đấu tranh chống lại các thế lực bị coi là thế lực áp bức đạo hồi Shia của Iran, bao gồm đạo Hồi phái Sunni, người ngoại đạo, và các quốc gia phương Tây, Hoa Kỳ và Israel, gieo rắc nỗi hận thù vô cớ để qua đó củng cố quyền lực và vai trò của giáo chủ. Thậm chí, họ có cả những danh từ riêng trong đạo để minh họa kiểu giáo lý này, cảm thức về mazlumiyyat (bị áp bức một cách bất công) tạo ra một thế giới quan nhị nguyên, phân chia giữa những người bị áp bức (mustazafin) và những kẻ áp bức (mustakbirin), đây chính là mô-típ trung tâm trong diễn ngôn chính trị của Iran kể từ cuộc cách mạng Hồi giáo 1979 tới nay [4].
II. Giáo phái của Khomeini: Một phiên bản Hồi giáo "đặt hàng riêng"
Phiên bản Hồi giáo Shia nói trên, bản thân nó vốn đã không hiền lành hòa mục, lại được thể chế hóa ở Iran, dưới sự lãnh đạo của Ayatollah Ruhollah Khomeini và người kế nhiệm Ali Khamenei, có thể được coi là một giáo phái riêng biệt do Khomeini tạo ra dựa trên nền tảng Hồi giáo Shia truyền thống. Điểm cốt lõi của giáo phái này là học thuyết Velayat-e Faqih - Quyền cai trị của Luật sĩ giáo luật, một sự đổi mới căn bản trong tư tưởng Shia để xác lập và củng cố quyền lực thế tục cho giới giáo sĩ [5].
Theo Khomeini, trong thời kỳ Imam thứ mười hai đang ẩn mình, quyền lực chính trị và tôn giáo tuyệt đối phải được trao cho một luật sĩ Hồi giáo uyên bác và công chính nhất, người sẽ cai trị thay mặt đấng cứu thế được Allah gửi tới. Học thuyết này đã biến đổi hoàn toàn vai trò của giới giáo sĩ Shia, từ những người khắc khổ và ẩn dật thường giữ khoảng cách với quyền lực chính trị thế tục thành những người nắm giữ quyền lực tối thượng. Thuyết Velayat-e Faqih của Khomeini đã trở thành nền tảng của hiến pháp Iran từ năm 1979, thiết lập vị trí Giáo Chủ với quyền lực tuyệt đối, đứng trên cả các cơ quan dân cử và có thể sai khiến tổng thống và quốc hội [6].
Khomeini thậm chí còn tự cho mình quyền thay đổi các thực hành tôn giáo căn bản trong đạo nếu thấy cần thiết để bảo vệ nhà nước Hồi giáo của y lập ra. Đây trước đó được coi là một năng quyền mà chỉ những người lãnh tụ kế thừa siêu nhiên được phép thực hiện trong lịch sử phái Shia. Sự tập trung quyền lực vào một cá nhân giáo sĩ và việc diễn giải lại luật Hồi giáo để phục vụ mục đích chính trị đã tạo ra một hệ thống khác biệt đáng kể so với Hồi giáo Shia truyền thống và các phái Hồi giáo khác, biến nó thành một giáo phái chính trị tôn giáo "đặt hàng riêng" cho bản thân Khomeini và người kế vị Khamenei.
III. Giáo phái Khomeini cho phép ấu dâm và đa thê không giới hạn
Luật dân sự về hôn nhân gia đình ở Iran, dựa trên diễn giải của giáo phái Khomeini, chứa đựng những điều khoản có thể coi là man rợ ở hầu hết các nước, đặc biệt là về tuổi kết hôn và chế độ đa thê không giới hạn, được chính quyền dân sự và hình sự hợp pháp hóa.
a. Hôn nhân trẻ em ở Iran:
Từ 1979-1989, luật dân sự của Iran công nhận tuổi kết hôn của các bé gái là 9 tuổi theo âm lịch Hồi giáo, tương đương tám tuổi rưỡi theo lịch Tây phương. Điều này đã bị phương Tây phản đối gay gắt và gia tăng áp lực chính trị kinh tế. Sau khi Khomeini chết và Khamenei lên thay, một phương án mới đã được thực hiện theo kiểu lách luật để thế giới không có lý bắt bẻ. Theo đó, Điều 1041 của Bộ luật Dân sự Iran, quy định lại rằng tuổi kết hôn hợp pháp là 13 tuổi đối với nữ và 15 tuổi đối với nam.
Tuy nhiên, luật này còn cho phép kết hôn ở độ tuổi thấp hơn nữa kể cả trẻ sơ sinh, với sự cho phép của người cha hoặc người giám hộ hợp pháp và sự chấp thuận của thẩm phán địa phương, miễn là "lợi ích của đứa trẻ" được đảm bảo. Trên thực tế, không có chuyện giám sát hay truy xét về chuyện các bé gái dưới 13 tuổi bị bắt đi lấy chồng, miễn là cha cô bé đồng ý [7] [8]. Việc chính quyền Hồi giáo Iran hợp pháp hóa hôn nhân trẻ em đã bị các tổ chức nhân quyền quốc tế chỉ trích gay gắt, coi đây là một hình thức lạm dụng và vi phạm quyền trẻ em, tuy nhiên không có tác dụng gì. Sự ghê tởm của điều này không phải chỉ ở luật pháp trên giấy tờ, việc các ông già râu ria xồm xoàm lấy các bé gái chín tuổi làm vợ và quan hệ tình dục là có thật và hợp pháp ở Iran, phù hợp với đạo đức trong giáo phái Khomeini.
Hãy thử đọc một đoạn sách đạo mà Khomeini biên soạn, đây là cuốn sách nổi tiếng của Khomeini về luật đạo và được dùng tài liệu giảng dạy công khai trong các trường đào tạo giáo sĩ ở Iran và có thẩm quyền hướng dẫn luật pháp :
Sách Tahrir ul Wasilah, Tập 3, Trang 229, Vấn đề số 12
"Không được phép giao hợp với người vợ trước khi cô ấy hoàn tất chín tuổi, dù là hôn nhân vĩnh viễn hay hôn nhận tạm thời. Còn các hình thức hưởng thụ tình dục khác như sờ mó với dục vọng, ôm ấp và đặt giữa hai đùi thì không có vấn đề gì, ngay cả với trẻ sơ sinh. Nếu giao hợp với cô ấy trước chín tuổi mà không gây tổn thương ifḍāʾ(danh từ Hồi giáo chỉ loại tổn thương phá hủy toàn bộ phần thân dưới của nữ giới khiến âm đạo, niệu đạo, hậu môn rách thông nhau do quan hệ tình dục - HL), thì theo các quan điểm học thuật chỉ mắc tội mà không phải chịu phạt vạ gì thêm.
"Nếu gây tổn thương rồi thì bị cấm ăn ở, nhưng theo quan điểm phổ biến của giáo luật, cô ấy vẫn là vợ hợp pháp của ông ta. Do đó, các quy định về thừa kế, cấm lấy vợ thứ năm, và cấm kết hôn đồng thời với chị em gái của cô ấy vẫn áp dụng đầy đủ. Phải chu cấp nuôi dưỡng cho cô ấy miễn là cô ấy còn sống, dù ông ta đã ly hôn, thậm chí dù cô ấy tái hôn sau khi ly hôn một cách hợp luật, điều này không làm giảm hiệu lực của điều trên. Ông ta phải trả tiền phạt vạ diyah cho việc gây ra tổn thương ifḍāʾ, đó là diyah bằng đúng mức diyah của một mạng người. Nếu cô ấy là người tự do thì được nhận nửa diyah của đàn ông, cộng thêm tiền sính lễ theo hợp đồng nếu là hôn nhân tạm thời vì đã giao hợp. Còn nếu ông ta giao hợp với vợ mình sau khi cô ấy đủ chín tuổi mà gây tổn thương ifḍāʾ cho cô ấy, thì không mắc tội, và không phải bồi thường tiền diyah. Biện pháp thận trọng là ông ấy phải phải thỏa thuận về mức bồi thường, miễn là cô ấy còn sống, mặc dù chuyện này không bắt buộc." (hết trích)
Có lẽ không cần phải bình luận gì thêm bởi mức độ ghê tởm của giáo phái này. Nếu ở hầu hết các nước trên trái đất này, một gã nào đó hôm nay làm những việc Khomeini liệt kê, dù gọi nạn nhân là vợ hay không, thì chắc chắn hắn sẽ bị bắt, bị tù chung thân ở hầu hết mọi quốc gia văn minh thậm chí bị tử hình, và bị coi là ấu dâm theo định nghĩa y khoa. Ở Iran, đó là chuyện bình thường đang xảy ra hàng ngày từ 1979 tới nay.
b. Đa thê và Hôn nhân tạm thời:
Luật pháp đạo Hồi nói chung cho phép một người đàn ông có tối đa bốn người vợ, với điều kiện người đàn ông phải có năng lực chu cấp cho cả bốn cô như nhau và được một thẩm phán chứng nhận về năng lực tài chánh trước khi cưới thêm vợ kế. Tuy nhiên, để có thể đáp ứng đủ nhu cầu của nhiều cô cùng lúc và như nhau, thì không phải đàn ông nào cũng làm được, và do đó Khomeini chế thêm một loại hôn nhân mới, gọi là nikah mut'ah hay sigheh hay hôn nhân tạm thời.
Đây là một hợp đồng hôn nhân có thời hạn, có thể kéo dài từ một giờ đồng hồ đến 99 năm, với khoản tiền sính lễ mahr được thỏa thuận trước giữa hai bên. Đàn ông Iran có thể được phép quan hệ tình dục với bất cứ nữ giới nào không phải vợ chính thức mà không bị coi là phạm tội ngoại tình theo luật đạo hay bị vợ kiện tụng, nếu họ biện minh rằng đây là thỏa thuận "hôn nhân tạm thời". Khi hết hạn hợp đồng, hôn nhân tự động kết thúc mà không cần ly hôn, không phát sinh tranh chấp về thừa kế hay chu cấp. Điều 1075 của Bộ luật Dân sự Iran hợp pháp hóa sigheh, biến nó thành một hình thức đa thê không giới hạn hoặc mua bán dâm được tôn giáo hóa, tùy cách bạn nhận xét [9][10].
Ngoài ra, "đạo đức" của giáo phái Khomeini còn khuyến khích việc coi các nữ giới bắt được trong chiến tranh hoặc những người nữ nào bị kết án là chống lại Allah, là chiến lợi phẩm và phải bị đàn ông trong giáo phái này cưỡng hiếp, có thể giam lại sau khi xong kỳ kinh nguyệt đầu tiên để xác nhận là họ không có thai từ trước đó rồi tùy ý giao cấu và giết chết sau đó mà không bị coi là có tội.
IV. Luật pháp dân sự và hình sự ở Iran: Quyền trả thù và phân biệt đối xử với người ngoại đạo
Hệ thống pháp luật của Iran là một hệ thống hỗn hợp, kết hợp các yếu tố của luật dân sự với luật Hồi giáo cổ. Tuy nhiên, sau Cách mạng 1979, luật Hồi giáo đã trở thành nguồn luật tối cao, và mọi luật lệ đều phải tuân thủ các nguyên tắc Hồi giáo theo sự diễn giải của giáo phái Khomeini [11]. Có rất nhiều thứ được coi là công lý và luật pháp ở Iran không còn phù hợp trên thế giới văn mình ngày nay. Có thể điểm qua:
- Phân biệt đối xử về giá trị mạng sống : theo luật hình sự Iran, tiền đền mạng của một người đạo Bahai's, một người bỏ giáo phái Khomeini, một người vô thần hoặc một người từng thuộc đảng cộng sản Iran... không được pháp luật Iran công nhận. Khi một người theo đạo của Khomeini làm chết một trong những thành phần dân chúng kể trên, họ chỉ bị chế tài nhẹ bằng án tù tượng trưng và không phải bồi thường tiền cho gia đình nạn nhân.
- Qisas: Theo Điều 301 của Bộ luật Hình sự Iran, hình phạt tử hình chỉ được áp dụng nếu nạn nhân là người Hồi giáo. Nếu một người Hồi giáo giết một người ngoại đạo, kẻ sát nhân thường không bị tử hình mà chỉ bị phạt hành chính [12].
- Giết người vì danh dự và quyền của cha: Điều 301 Bộ luật Hình sự Iran cũng quy định rằng một người cha hoặc ông nội giết con hoặc cháu mình sẽ không bị tử hình theo luật Qisas, mà chỉ bị phạt hành chính hoặc chịu án tù ngắn hạn, với biện minh rằng giết để bảo vệ danh dự gia đình [13].
- Tội Zina: Nếu một người đàn ông không theo đạo Hồi quan hệ tình dục với một phụ nữ Hồi giáo ở Iran dù hai bên đồng thuận, người đàn ông đó sẽ bị treo cổ [14].
V. Kết luận
Phiên bản Hồi giáo ở Iran, được định hình bởi giáo chủ Khomeini và phát triển mạnh hơn thời giáo chủ Khamenei, là một hệ thống khác biệt đáng kể so với Hồi giáo Shia truyền thống và các phái Hồi giáo khác. Nó đã tạo ra một cấu trúc quyền lực tập trung vào giáo sĩ, nơi mọi thứ luật pháp và quy tắc sống được diễn giải và áp dụng một cách vừa khắc nghiệt vừa tùy tiện, dẫn đến tình trạng xã hội đáng ghê tởm về hôn nhân trẻ em, đa thê không giới hạn, và sự phân biệt đối xử khắc nghiệt đối với người ngoại đạo và các nhóm thiểu số. Sự tồn tại của giáo phái Khomeini và hệ thống nhà nước Cộng hòa Hồi giáo này cũng đang duy trì các hành vi phản nhân loại, các hình phạt tàn khốc và mất nhân tính.
Tài liệu tham khảo:
[1]: Rasanah IIIS. (2021). The Political Exploitation of Ashura in Iran. https://rasanah-iiis.org/english/monitoring-and-translation/reports/the-political-exploitation-of-ashura-in-iran/
[2]: Jafer, W. (2020). (re)Interpretation of Politics of Victimhood Through Subtle Acts of Resistance. University of British Columbia. https://open.library.ubc.ca/media/stream/pdf/24/1.0392361/4
[3]: Saramifar, Y. (2021). Mute-ability of the past and the culture of martyrdom in Iran. History and Anthropology, 34(4), 541-558. https://doi.org/10.1080/02757206.2021.1983563
[4]: Dorraj, M. (1997). Symbolic and utilitarian political value of a tradition: martyrdom in the Iranian political culture. The Review of Politics, 59(3), 489-521.
[5]: Ghamari-Tabrizi, B. (2014). The Divine, the People, and the Faqih: On Khomeini's Theory of Sovereignty. Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, 34(1), 180-198.
[6]: Soltani, M., & Shooshinasab, N. (2022). An Overview of the Iranian Legal System. NYU Law Hauser Global Law School Program. https://www.nyulawglobal.org/globalex/iran_legal_system_research1.html
[7]: Asghari, S. (2019). Early Marriage in Iran: A Pragmatic Approach. Journal of Human Rights Practice, 11(3), 569–588. https://doi.org/10.1093/jhuman/huz035
[8]: UK Government. (2022). Country Policy and Information Note: Women - early and forced marriage, Iran. https://www.gov.uk/government/publications/iran-country-policy-and-information-notes/country-policy-and-information-note-women-early-and-forced-marriage-iran-may-2022-accessible
[9]: Schneider, I. (2016). Polygamy and Legislation in Contemporary Iran: An Analysis of the Public Legal Discourse. Iranian Studies, 49(4), 687-708. https://doi.org/10.1080/00210862.2015.1028239
[10]: Parsa, F. (2021). Temporary marriage in Iran and women's rights. Middle East Institute. https://mei.edu/publication/temporary-marriage-iran-and-womens-rights/
[11]: Human Rights Watch. (2012). Codifying Repression: An Assessment of Iran’s New Penal Code. https://www.hrw.org/report/2012/08/28/codifying-represssion/assessment-irans-new-penal-code
[12]: Nayyeri, M. H. (2012). New Islamic penal code of the Islamic republic of Iran: an overview. Research Paper Series, University of Essex.
[13]: IranWire. (2021). Blood money, Inheritance and Property: Religious Discrimination in Iran. https://iranwire.com/en/features/69909/
[14]: Aghtaie, N. (2011). Breaking the silence: rape law in Iran and controlling women's sexuality. In International approaches to rape. Bristol University Press.
