Cảnh báo quá mức về cá “ngậm” thủy ngân
- by Vũ Thế Thành -
Thông tin trên mạng cảnh báo “Tám loại cá ngậm thủy ngân nhiều nhất” gồm: cá hồi nuôi, cá rô phi, cá trê, cá thu, cá ngừ, cá da trơn, cá chình, cá tuyết Chile. Cảnh báo làm người tiêu dùng trong nước hoang mang. Sự thật thế nào?
Ai cũng ít nhiều bị nhiễm thuỷ ngân. Nhiễm qua đường hô hấp, qua da (xài mỹ phẩm), nhưng phần lớn là do ăn uống. Hơn 90% thuỷ ngân có trong cơ thể người Mỹ là do ăn hải sản, đặc biệt là cá biển.
#- Thuỷ ngân chạy lòng vòng
Hàng năm có khoảng 7.000 tấn thủy ngân phát thải ra không khí, đất đai, sông hồ ao biển… Thủy ngân dù ở dạng nguyên tố (Hg) hay dạng muối vô cơ, khi đi vào nguồn nước, phần lớn đều bị các vi sinh vật chuyển hoá thành methyl thủy ngân, tích tụ trong rong tảo. Đây là dạng độc hại nhất của thuỷ ngân.
Thế rồi, nghêu sò ốc hến, cua bé, cá bé ăn rong rêu, cá lớn nuốt cá bé, chim chóc ăn cá, cá làm thức ăn gia súc. Đến lượt người ăn cá, ăn thịt… Tất cả đều mang theo và tích lũy methyl thủy ngân.
Nói lòng vòng như thế để thấy rằng tôm, cá, nghêu, sò…, thậm chí thịt heo bò gà và ngay cả con người, nếu nhiễm thủy ngân cũng là chuyện… thường.
Một khi thủy ngân đã đi vào chuỗi thực phẩm thì chạy đâu cũng chẳng thoát. Hải sản là loại nhiễm methyl thủy ngân nhiều nhất. Còn các thực phẩm khác như trứng, thịt gà bò, rau quả… không đáng kể. Vấn đề là ăn thứ gì thì bị nhiễm nhiều, và ăn nhiều tới cỡ nào thì có hại cho sức khỏe?
#- Cá càng lớn càng nhiều thủy ngân
Hàm lượng thủy ngân tự nhiên trong cá biển trung bình khoảng 0,1- 0,3 ppm (1 ppm = 1mg/kg). Đó là mức trung bình, nhưng thực tế dư lượng thủy ngân dao động rất lớn tùy loại cá, tùy vùng biển, tùy mức ô nhiễm…
Cá sống ở biển sâu và cá săn mồi (cá ăn thịt) có dư lượng thủy ngân từ trung bình đến cao. Cá càng lớn xác, tích lũy thủy ngân càng nhiều. Điều này được giải thích là do cá nhỏ ăn rong rêu (có thuỷ ngân), cá nhỏ bị cá vừa ăn, cá vừa bị cá lớn ăn, và cứ thế tích lũy dần. Khoa học gọi hiện tượng này là tích lũy sinh học (biomagnification).
Nghiên cứu mới đây của đại học Hawaii và Michigan cho biết, 80% methyl thủy ngân ở tầng nước mặt bị ánh sáng phá hủy (1). Do đó cá biển sống ở vùng biển sâu nhiễm thuỷ ngân nhiễm nhiều hơn cá vùng nước bề mặt.
Thảm hoạ xảy ra ở Minamata (Nhật Bản), được xem là thí dụ kinh điển về cá nhiễm thủy ngân diện rộng, do nhà máy hóa chất Chisso xả chất thải thủy ngân ra biển. Thảm họa làm 1.784 người chết, vài chục ngàn người bị ngộ độc với di chứng kéo dài. Mức nhiễm thủy ngân trong cá ở Minamata được xác định là từ 5,61 to 35,7 ppm, gấp cả trăm lần so với cá biển bình thường (0,1- 0,3 ppm).
#- Nhiễm thủy ngân cỡ nào được xem là có hại?
Cá nhiễm thủy ngân cỡ nào thì có hại, coi vậy cũng… khó nghĩ, vì tùy “quan điểm” của mỗi nước. Cơ quan FDA (Mỹ) và Úc cho rằng không quá 1 ppm là an toàn. Canada chỉ 0,5 ppm. Việt Nam cũng áp luôn con số 0,5 ppm.
Trong thực tế, khi đưa ra quy định dư lượng thủy ngân để kiểm tra, đa số các nước thường phân hải sản làm hai loại để áp ngưỡng giới hạn:
- Loại hải sản nhiều thủy ngân như cá kiếm (swordfish), cá mập (shark), cá thu vua (king mackerel), cá ngừ vây xanh (bluefin tuna), cá ngừ albacore (albacore tuna), cá chấm vàng (tilefish)… không được phép quá 1 ppm với Mỹ, Úc. Với Canada thì gắt hơn, không quá 0,5 ppm.
- Loại hải sản ít thủy ngân như cá hồi, cá tuyết (cod), cá ngừ trắng đóng hộp, các loại cá nước ngọt và tôm cua, nghêu sò ốc hến, mực bạch tuộc. các loại này quy định gắt hơn, không quá 0,5 ppm với Mỹ, Úc. Còn với các nước khó tính như Canada chỉ 0,3 ppm.
Xin nhắc lại, dư lượng thủy ngân trong cá biển chỉ ở khoảng 0,1- 0,3 ppm, còn khá xa so với quy định gắt gao nhất của Canada. Dĩ nhiên có những trường hợp ngoại lệ. Cụ thể hơn, có thể xem thống kê của FDA (Mỹ) về mức thủy ngân trên các loại hải sản thương mại theo đường link này (2).
#- Có cần phải hạn chế tiêu thụ cá biển?
May mắn là ngộ độc thủy ngân qua ăn uống ít khi xảy ra. Dân Âu Mỹ thường ăn cá biển đánh bắt xa bờ hơn là ăn cá nước ngọt vì họ chê là có mùi bùn. Những khuyến cáo về thủy ngân trong hải sản nhắm vào giới tiêu thụ cá biển là chính.
Nhưng Việt Nam thì khác. Các loại cá nước ngọt như cá tra, cá rô, cá hú, tép nhảy, tôm đất… đầy chợ. Có cần phải hạn chế tiêu thụ gắt gao vì dư lượng thủy ngân như thế không? Còn cá biển Việt Nam, đa số là loại đánh bắt ven bờ. Ngộ độc thủy ngân do ăn hải sản ở VN hầu như không được ghi nhận (trừ vùng ô nhiễm nặng do xả thải công nghiệp). Người mình, nếu khỏe mạnh, có thể ăn nay cá này, mai cá khác. Không có gì phải ngại “cá ngậm thủy ngân”.
#- Nhưng mấy bà bầu thì nên thận trọng
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em rất nhạy với ngộ độc thủy ngân. Mấy bà ăn cá thì chưa đến nỗi, nhưng thủy ngân có thể truyền từ mẹ qua nhau thai, rất hại cho sự phát triển não và hệ thần kinh của thai nhi. Sau này, trí nhớ của trẻ sẽ có vấn đề, giảm khả năng tập trung, ngôn ngữ, chức năng vận động.
Thủy ngân được đào thải (90%) qua phân với chu kỳ bán hủy sinh học khoảng 65 ngày, và cũng phải mất cả năm mới thải hết thủy ngân trong người, nếu không nhiễm tiếp. Do đó, mấy bà mưu tính có bầu cũng phải có kế hoạch từ xa (ít ra cũng cả năm), chứ không chỉ đợi có bầu rồi mới hạn chế ăn cá biển loại “ngậm”nhiều thủy ngân.
Cá biển là nguồn dinh dưỡng cao: nhiều protein tuyệt hảo, ít chất béo xấu, nhiều chất béo tốt, và nhất là có nhiều chất béo omega-3, loại DHA và EPA rất cần cho phát triển não của thai nhi và trẻ em. Do đó, không có nhà khoa học nào đủ can đảm khuyên mấy bà bầu không nên ăn cá, mà chỉ khuyên nên hạn chế ăn cá biển.
Cơ quan Quản lý Thực phẩm Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) khuyên mấy bà bầu, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em không nên ăn các loại cá nhiều thủy ngân (xem phân loại ở trên). Còn các loại khác như cá hồi, cá trích, cá nục…chỉ nên ăn khoảng 300g mỗi tuần. Tôm cua sò, cá nước ngọt có thể thoải mái hơn.
#- Về cảnh báo “Tám loại cá ngậm thủy ngân”
Trở lại cảnh báo tám loại cá “ngậm thủy ngân nhiều nhất” (ngoài cá tuyết Chilê là loại cá nhập vào Việt Nam, miễn bàn), thì có tới năm loại đang nuôi ở Việt Nam, hầu hết là cá nước ngọt: cá hồi, cá rô phi, cá trê, cá chình, cá da trơn (cá tra, cá hú, cá kèo, cá bông lau, cá dứa…). Cảnh báo dựa trên số liệu nào để nói năm loại cá này “ngậm thủy ngân nhiều nhất” để cần hạn chế tiêu thụ? Do ô nhiễm nguồn nước? Nên nhớ các loại cá trên là thế mạnh xuất cảng thủy sản của Việt Nam. Cơ quan hữu trách kiểm tra khu vực nuôi định kỳ, không chỉ kiểm thủy ngân, mà còn kim loại nặng, kháng sinh, độc tố… Nếu ô nhiễm thì đã bị cảnh báo rồi.
Cá chình có loại nước ngọt, có loại nước mặn. Đa số cá chình ở thị trường trong nước là cá nước ngọt. Còn cá thu, cá ngừ? Hai loại cá này lại gồm cả trăm loài, loại to, loại nhỏ; loại nhiều, loại ít thủy ngân. Đa số đánh bắt ven bờ, có loại xa bờ. Phổ biến ở thị trường Việt Nam chỉ khoảng 5-6 loài cho mỗi loại cá. Ăn cá nhỏ chừng 3-5 kg thì có sao không? Tham khảo thêm link (2). Gom sòng để gọi chung là cá thu, cá ngừ, rồi ra “phán quyết” cảnh báo thì có hợp lý không?
Sai lầm có lẽ là do nhắm mắt dịch bừa, không phân biệt từng chủng loài cá, rồi đem cảnh báo Tây áp cho cảnh báo ta mà không đánh giá tình trạng cụ thể thủy sản trong nước. Không chỉ báo chí online, điều đáng tiếc là cảnh báo “Tám loại cá ngậm thủy ngân” này còn xuất hiện trên trang web các bệnh viện lớn, có hiệu đính của dược sĩ, bác sĩ, và cứ thể sao chép lan truyền.
Cảnh báo rủi ro an toàn thực phẩm là điều cần thiết, nhưng cảnh báo “giựt gân” kiểu này không chỉ làm hoang mang người tiêu dùng, mà còn ảnh hưởng đến phát triển thủy sản trong nước.
--------------------
(1) Mercury levels in Pacific fish likely to rise in coming decades – https://news.umich.edu/mercury-levels-in-pacific-fish-likely-to-rise-in-coming-decades/
(2) Mercury Levels in Commercial Fish and Shellfish (1990-2012) -https://www.fda.gov/food/environmental-contaminants-food/mercury-levels-commercial-fish-and-shellfish-1990-2012
Vũ Thế Thành
