HỌA TIẾT RỐI RẮM Ở NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN, TỐI GIẢN Ở NƯỚC PHÁT TRIỂN
Ở nhiều nước đang phát triển, nhà của người mới giàu thường phủ kín họa tiết rối rắm bên ngoài, trong khi ở các nước phát triển, mặt tiền nhà giàu lại có xu hướng phẳng và tối giản. Nhà xã hội học Thorstein Veblen đã đặt nền móng lý luận cho hiện tượng này trong cuốn "Lý thuyết về giai cấp nhàn rỗi" xuất bản năm 1899, khi ông đưa ra khái niệm tiêu dùng phô trương để giải thích cách con người dùng hàng hóa đắt tiền nhằm phát tín hiệu địa vị xã hội (1). Ở các nước đang phát triển, tầng lớp mới giàu thường rơi vào trạng thái bất ổn địa vị, bởi kinh tế tăng trưởng nhanh khiến khoảng cách giàu nghèo giãn ra trong khi bộ nhận diện địa vị xã hội chưa kịp định hình rõ ràng. Đắp lên mặt tiền nhà những chi tiết như cột La Mã, phù điêu, họa tiết mạ vàng hay mái vòm tân cổ điển trở thành cách nhanh nhất để cộng đồng xung quanh nhận ra chủ nhân là người giàu có và có quyền lực, bởi trong tâm lý tiêu dùng ở các nền kinh tế đang chuyển đổi, sự phức tạp và cầu kỳ thủ công thường được mặc định đồng nghĩa với tốn kém.
Ở các nước đã phát triển, biểu tượng của sự giàu có lại dịch chuyển theo hướng ngược lại. Khái niệm vốn văn hóa của nhà xã hội học Pierre Bourdieu (4) là cơ sở lý thuyết cho việc gu thẩm mỹ trở thành công cụ phân biệt giai cấp, và khi mức sống chung của toàn xã hội đã cao, việc phô trương của cải một cách lộ liễu trước đám đông bị coi là thô kệch và kém tinh tế. Tầng lớp thượng lưu ở các nước này chuyển sang khẳng định vị thế bằng những giá trị ngầm khó nhận ra ngay từ cái nhìn đầu tiên, như tỷ lệ không gian cân đối, vật liệu bền vững đắt đỏ, công nghệ tích hợp kín đáo, không gian xanh riêng tư hoặc yếu tố di sản lịch sử của căn nhà, thay vì họa tiết trang trí bên ngoài.
Nhìn lại lịch sử, các nước phát triển ngày nay cũng từng trải qua giai đoạn đắp họa tiết rối rắm không khác gì các nước đang phát triển hiện tại. Trong thế kỷ 19, khi cách mạng công nghiệp làm kinh tế Âu Mỹ bùng nổ, giới nhà giàu mới ở châu Âu và Mỹ xây nhà theo nhiều phong cách phục cổ như Gothic Revival, Italianate, Renaissance Revival, Second Empire hay Queen Anne, thường được gộp chung dưới tên gọi kiến trúc thời Victoria, ngập tràn chi tiết cầu kỳ để khoe của (6). Bước ngoặt xuất hiện đầu thế kỷ 20, khi kiến trúc sư Adolf Loos trình bày ở Viên năm 1910 bài giảng sau này trở thành tiểu luận nổi tiếng "Ornament and Crime", lập luận rằng việc đắp chi tiết thừa thãi lên vật dụng hữu ích là biểu hiện của sự lãng phí sức lao động và lạc hậu về văn hóa (2, 3). Đây là một trong nhiều dòng chảy góp phần hình thành kiến trúc hiện đại, cùng với phong trào Werkbund, De Stijl, Bauhaus và các kiến trúc sư như Le Corbusier, và phải đến năm 1932 nhà sử học Henry-Russell Hitchcock cùng kiến trúc sư Philip Johnson mới chính thức đặt tên phong cách Quốc tế qua một triển lãm ở New York (5). Từ đó, chủ nghĩa tối giản dần định hình thẩm mỹ đại chúng ở các nước phát triển, trong khi các nước đang phát triển tiếp cận với sự giàu có muộn hơn nên có phần lặp lại một chu kỳ lịch sử tương tự Tây Âu và Mỹ đã trải qua khoảng 100-150 năm trước.
Một yếu tố kinh tế - kỹ thuật rất thực tế cũng góp phần tạo ra sự khác biệt này. Ở các nước phát triển, chi phí nhân công cho thợ đắp phù điêu hay thợ chạm khắc thủ công đắt đỏ đến mức việc xây nhà nhiều họa tiết sẽ tốn một khoản tiền khổng lồ chỉ để trả lương thợ, nên thiết kế buộc phải chuyển sang các mảng khối công nghiệp tối giản, dễ sản xuất và bảo trì. Ở các nước đang phát triển, chi phí nhân công rẻ hơn nhiều lần khiến việc thuê thợ làm hoa văn, đắp phù điêu phức tạp trở nên khả thi và vừa túi tiền với giới nhà giàu nội địa.
________________________________________
TRUNG ĐÔNG VÀ TRUNG QUỐC - HAI CÁCH BIỂU HIỆN CỤ THỂ CỦA SỰ PHÔ TRƯƠNG
Tại Trung Quốc, và rất phổ biến ở Việt Nam, hiện tượng xây lâu đài hay biệt thự đắp phù điêu rườm rà có thể bị coi là kiến trúc châu Âu giả lập, mô phỏng nhiều hơn là theo đúng một trường phái nào. Phần lớn chủ nhà và cả thợ thi công địa phương không thực sự hiểu bản chất của kiến trúc cổ điển hay tân cổ điển châu Âu, vốn dựa trên các hệ thống tỷ lệ, mô-đun và quy chuẩn cột Hy Lạp - La Mã, chứ không phải lúc nào cũng theo đúng tỷ lệ vàng như nhiều người vẫn nghĩ (7). Thay vì tuân theo tỷ lệ, họ có xu hướng nhặt nhạnh mọi chi tiết gợi cảm giác hoàng gia rồi chất đống lên mặt tiền, chẳng hạn ghép cột Corinthian với mái vòm Mansart của Pháp, thêm phù điêu Phục hưng và sơn mạ vàng. Với tầng lớp mới giàu, ngôi nhà lúc này không còn là tác phẩm kiến trúc mà trở thành một tấm bảng hiệu quảng cáo sự thành công, và càng nhiều chi tiết thủ công đắp nổi thì người ngoài nhìn vào càng thấy tốn tiền, đó mới là mục đích tối cao của chủ nhà.
Ở các quốc gia vùng Vịnh như Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar hay Ả Rập Xê Út, sự rối rắm và lộng lẫy trong kiến trúc nhà giàu lại mang thêm dấu ấn văn hóa và địa lý riêng. Kiến trúc truyền thống Ả Rập có xu hướng dồn sự phô trương vào không gian nội thất như sân trong hay phòng khách majlis hơn là ra mặt tiền, với hoa văn hình học arabesque đan cài phức tạp, thiếp vàng, đá cẩm thạch khảm xà cừ và đèn chùm khổng lồ. Trong một số truyền thống Hồi giáo, đặc biệt trong không gian thờ tự, hình ảnh sinh vật có thể bị hạn chế hoặc tránh sử dụng, dù đây không phải một lệnh cấm phổ quát trong toàn bộ thế giới Hồi giáo (8), và điều này góp phần khiến các nghệ nhân dồn sức sáng tạo vào nghệ thuật trang trí hoa văn đối xứng arabesque cho đến đỉnh cao. Của cải từ dầu mỏ là một trong nhiều yếu tố, bên cạnh khí hậu, truyền thống majlis và ảnh hưởng qua lại của các nền văn hóa Ottoman, Ba Tư hay Nam Á, khiến những hoa văn này được phóng đại về quy mô và độ dát vàng, tạo cảm giác choáng ngợp đến mức rối mắt đối với người phương Tây hay người ưa chuộng tối giản.
________________________________________
PHÒNG KHÁCH TRUNG - MỸ VÀ CÁCH GIỚI SIÊU GIÀU ÂU MỸ GIẤU SỰ XA HOA
Ở Mỹ, nhà là không gian riêng tư để nghỉ ngơi sau giờ làm, nên phòng khách xoay quanh sự thoải mái của gia đình, với sofa đệm dày, ghế lười, thảm êm, lò sưởi, TV lớn, và khách thân cũng chỉ ngồi sofa hay quây quanh đảo bếp một cách phi hình thức. Ở Trung Quốc, phòng khách truyền thống mang chức năng xã hội lớn, là nơi tiếp khách để giữ thể diện, nên một bộ phận gia đình coi trọng bàn ghế gỗ quý chạm khắc như hoàng hoa lê hay tử đàn, vốn từng phổ biến trong nội thất thời Minh Thanh, vừa là tài sản giữ giá vừa buộc tư thế ngồi thẳng lưng trang trọng. Với những gia đình còn giữ tập quán này, gỗ càng dùng càng lên nước và giữ nguyên giá trị theo thời gian, còn họa tiết rồng, phượng, hoa mẫu đơn trên gỗ mang ý nghĩa phong thủy cầu may. Khác biệt này một phần đến từ cấu trúc đô thị, khi Mỹ có nhà ngoại ô rộng nên tách riêng phòng gia đình, phòng khách trang trọng và sân sau, còn đa số dân đô thị Trung Quốc ở chung cư chật nên phòng khách thường phải kiêm luôn cả sinh hoạt lẫn tiếp khách.
Nhu cầu phô trương khi giàu có là bản năng chung, chỉ khác nhau ở hình thức thể hiện. Giới siêu giàu Âu Mỹ không đắp phù điêu lên nhà mà giấu sự xa hoa vào không gian và trải nghiệm hiếm có, như mua đất hiếm ở Aspen, Hamptons hay penthouse nhìn trọn Central Park để đạt sự riêng tư cao, chi cho du thuyền, chuyên cơ, đầu bếp từng làm việc tại nhà hàng đạt sao Michelin, tranh của Basquiat hay Rothko trị giá hàng chục triệu USD, cùng đội ngũ quản gia, bác sĩ riêng và vật liệu bền đắt đỏ. Ngay cả hàng cây cổ thụ cao 15-20m quanh nhà cũng là một dạng khoe của kín đáo, vừa che chắn tầm nhìn từ ngoài vào vừa chứng minh đất thuộc khu lâu đời hoặc chủ nhà đã tốn hàng chục nghìn USD bứng cây về trồng và duy trì mỗi năm. Nhiều khu thượng lưu Mỹ còn có quy định phân vùng yêu cầu công trình lùi sâu vào lô đất và duy trì một tỷ lệ cây xanh nhất định.
________________________________________
VÌ SAO NHÀ GIÀU VIỆT NAM XÂY CAO, CỬA RỘNG, CỔNG CẦU KỲ DÙ CÓ THỂ MUA NHIỀU ĐẤT
Với nhà phố thông thường, hình thái đất chia lô hẹp ngang nhưng sâu ở đô thị Việt Nam có nhiều lớp lịch sử, được thời Pháp thuộc định hình và chuẩn hóa thành các lô phổ biến rộng khoảng 2-4m nhưng sâu 20-60m (9). Kiểu đất này khiến xây cao gần như là cách phổ biến để có đủ diện tích sàn, lại tiện cho thuê tầng dưới kinh doanh, ở tầng giữa, thờ cúng tầng trên - gợi liên tưởng đến thành ngữ "nhà cao cửa rộng" xưa, vốn chỉ gia đình khá giả, nhà cửa khang trang, có vị thế và điều kiện tiếp khách: "nhà cao" gắn với nền cao chống ngập, trần cao thoáng khí, còn "cửa rộng" gắn với việc đón khách, đón của cải.
Nhưng ngay cả người giàu có đất rộng 200-500m², đủ làm biệt thự 2-3 tầng kiểu Mỹ hay Nhật, vẫn thường chọn xây 5-7 tầng, vì bốn lý do. Xây cao tạo cảm giác vươn lên uy quyền, nổi bật hơn hẳn hàng xóm, đúng quan niệm cao lớn gắn với uy nghi trong văn hóa Đông Á. Tâm lý sợ lãng phí quyền xây dựng khiến họ muốn xây sẵn một "tháp gia tộc" chia tầng cho các thế hệ sau dù chưa dùng hết. Thói quen không tách nhà ở khỏi công cụ sinh lời khiến nhà nhiều tầng dễ cho thuê hoặc bán lại hơn một biệt thự thuần nghỉ dưỡng. Và một số chủ nhà, nhà thầu có xu hướng chọn mô hình nhà cao tân cổ điển vì nó dễ sao chép, dễ định giá và dễ thể hiện quy mô hơn là một biệt thự trải rộng đòi hỏi kỹ năng quy hoạch cảnh quan và xử lý sân vườn tinh tế hơn.
Chữ "cao" ngày nay bị quy thành số tầng, còn "cửa rộng" chuyển thành cửa chính mở toang hết khẩu độ mặt tiền, vừa khoe nội thất bên trong vừa đủ rộng cho ô tô vào thẳng nhà do không còn khoảng lùi sân vườn. Cổng cũng được xem là mặt tiền thứ nhất nên thường đúc nhôm hay đồng nguyên khối, chạm nổi tứ linh hay huy hiệu châu Âu, có mái che, cột đá hoa cương và mạ vàng lấp lánh. Ngược lại, cửa chính nhà giàu Mỹ chỉ đủ rộng cho 1-2 người vì xe đã có lối riêng vào garage. Không ít khu nhà giàu ở Mỹ vẫn có cổng, hàng rào, tường hay bảo vệ kiểm soát ra vào, nhưng nhiều khu dân cư cao cấp khác lại theo hướng ngược lại, cấm dựng cổng để giữ thảm cỏ liền mạch từ đường vào nhà, và nếu có cổng thì cũng thường chỉ là cổng sắt đơn giản đặt lùi sâu sau hàng cây. Hình thức cổng ở mỗi nơi vì vậy phụ thuộc vào quy hoạch, truyền thống cảnh quan, mức độ riêng tư và loại khu dân cư hơn là một quy luật an ninh tuyệt đối; ở Việt Nam, cổng còn liên quan đến phong thủy, ranh giới sở hữu và việc xe ra vào.
________________________________________
NGÔI NHÀ ĐẸP NHẤT THẾ GIỚI: GÓC NHÌN CHUYÊN GIA, NGƯỜI Ở VÀ DU KHÁCH
Giải Pritzker hay World Architecture Festival không phải cơ quan xếp hạng "nhà đẹp nhất thế giới", mà trao giải cho công trình và kiến trúc sư theo những tiêu chí chuyên môn riêng như tỷ lệ hình khối, sự hòa hợp thiên nhiên, ánh sáng và vật liệu, khác hẳn tiêu chí dát vàng hay đắp họa tiết rườm rà. Nhìn theo các tiêu chí đó, kiến trúc Nhật Bản thường được giới chuyên môn đánh giá cao nhờ khả năng biến đất siêu nhỏ thành nhà tràn sáng, kín đáo bên ngoài nhưng mở hoàn toàn bên trong. Các nước Bắc Âu nổi bật với gỗ tự nhiên, cửa kính đón nắng mùa đông và tiêu chuẩn tiết kiệm năng lượng. Thụy Sĩ, Áo ghi điểm nhờ kỹ thuật thi công chính xác và nhà thích ứng với địa hình dốc, còn Mexico, Nam Mỹ theo di sản kiến trúc sư Luis Barragán dùng ánh sáng, bóng đổ và vật liệu thô mộc để tạo cảm xúc.
Tuy vậy, nhà ở Mỹ, Úc, Canada vẫn rất đẹp theo một tiêu chí khác là sự thụ hưởng thực tế. Đây là kiến trúc thương mại, tiêu chuẩn hóa cho đời sống ngoại ô, với thảm cỏ đồng bộ không rào chắn, biệt thự 1-2 tầng trải rộng, bếp đảo, trần cao, sân sau có hồ bơi, còn Úc nổi tiếng xóa nhòa ranh giới trong-ngoài bằng tường kính trượt. Giải thưởng thường ưu ái những công trình thiết kế riêng cho từng lô đất khó hơn là mô hình xây theo mẫu đồng bộ như nhà ngoại ô, nhưng xét về nhu cầu sống thực tế như đất rộng, tiện nghi, garage, sân vườn, đây vẫn là mô hình được nhiều người muốn ở.
Dưới góc nhìn du khách, các khảo sát của Condé Nast Traveler, Travel and Leisure hay Tripadvisor lại phản ánh trải nghiệm du lịch và mức độ phổ biến hơn là đánh giá chuyên môn về chất lượng kiến trúc, thường chấm điểm theo trải nghiệm thị giác và khả năng lên hình. Ý, Tây Ban Nha ghi điểm với nhà pastel bên vách đá Amalfi hay Cinque Terre. Thụy Sĩ, Áo với nhà chalet gỗ giữa núi tuyết. Hy Lạp với nhà vôi trắng mái vòm xanh coban ở Santorini. Nhật Bản với phố cổ Kyoto hay làng Shirakawa-go, và Anh với nhà đá màu mật ong vùng Cotswolds. Theo hướng nhìn nhận này, một ngôi nhà đẹp trong mắt du khách có thể cần đủ ba yếu tố, gồm bản sắc địa phương không pha tạp, hòa hợp với cảnh quan xung quanh, và gợi được cảm xúc bình yên hay lãng mạn khác với đô thị thường nhật.
________________________________________
VIỆT NAM NÊN HỌC MÔ HÌNH NÀO
Xét về quỹ đất, mật độ dân số và thói quen sinh hoạt, Việt Nam không thể học Mỹ hay Úc vì không có quỹ đất vô tận để trải rộng nhà ngoại ô 1-2 tầng cho hàng chục triệu dân đô thị, nhưng học hoàn toàn theo Nhật Bản cũng chưa hẳn là mô hình tối ưu nhất, bởi kiến trúc Nhật có xu hướng đề cao sự riêng tư và không gian hướng nội nhiều hơn, trong khi người Việt có văn hóa cộng đồng, thích sự mở, giao tiếp xóm giềng và tư duy mặt phố thương mại. Giới quy hoạch và kiến trúc thường nhận định Việt Nam nên học tổng hòa từ ba nơi, mỗi nơi một phần để giải đúng bài toán của mình.
Điều nên học ở Nhật Bản là kỹ năng xử lý không gian hẹp, biến những lô đất 30-50m² thành không gian tràn ngập ánh sáng gián tiếp, có thông gió xuyên phòng và tích hợp cây xanh qua sân trong hay giếng trời, cùng sự tôn trọng hàng xóm và cảnh quan qua các quy định kiểm soát bóng đổ và chiều cao công trình để không che nắng nhà bên cạnh. Điều nên học ở Singapore là khung quy hoạch phân định khá rõ ràng, khu vực chung cư cao tầng thì xây rất cao để tối ưu đất, còn khu vực nhà thấp tầng thường bị khống chế ở mức 2-3 tầng với khoảng lùi sân vườn đồng bộ (10), nên hiếm khi có chuyện một nhà 7 tầng chen giữa khu nhà 2 tầng, và nhiều công trình còn phải đáp ứng yêu cầu về diện tích xanh tương ứng qua mái xanh hay tường xanh. Điều nên học ở Nam Âu như Tây Ban Nha hay Ý là mô hình phố - nhà tích hợp, với dãy nhà phố 3-4 tầng nằm sát nhau, tầng 1 là quán ăn hay cửa hàng mở toang ra vỉa hè, các tầng trên là nơi ở, nhưng vẫn giữ được sự đồng bộ về chiều cao mái, màu sơn, tỷ lệ cửa sổ và vỉa hè rộng rãi cho người đi bộ, giúp đô thị vừa sầm uất kinh doanh tốt vừa không bị nham nhở nhếch nhác.
Công thức lý tưởng cho nhà ở đô thị Việt Nam trong tương lai vì vậy nên là sự kết hợp của cả ba, gồm khung quy hoạch của Singapore để khống chế nghiêm ngặt chiều cao nhà phố và bắt buộc khoảng lùi, kỹ thuật xử lý kiến trúc của Nhật Bản để lấy sáng và thông gió tự nhiên thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào điều hòa, cùng năng lượng sống của Nam Âu để giữ lại không gian tầng 1 mở kết nối với vỉa hè và cây xanh, phục vụ nhu cầu giao thương và văn hóa xóm giềng đặc trưng của người Việt.
________________________________________
NGUỒN TÀI LIỆU THAM KHẢO
(1) Thorstein Veblen, The Theory of the Leisure Class, 1899
(2) Adolf Loos, Ornament and Crime, bài giảng tại Viên ngày 21/1/1910, xuất bản lần đầu bằng tiếng Pháp năm 1913
(3) Nghiên cứu về Adolf Loos trong Architectural History, Cambridge University Press
(4) Pierre Bourdieu, Distinction, khái niệm vốn văn hóa và sự phân biệt bằng gu thẩm mỹ
(5) Britannica, International Style (triển lãm và sách năm 1932 của Henry-Russell Hitchcock và Philip Johnson)
(6) Victorian architecture, các phong cách phục cổ thời Victoria
(7) Nghiên cứu về tỷ lệ vàng trong kiến trúc Parthenon, PubMed Central
(8) Oxford University Press, chương về hình tượng người và động vật trong nghệ thuật Hồi giáo
(9) Nghiên cứu về nhà ống đô thị Việt Nam, TU Delft, International Planning History Society
(10) Urban Redevelopment Authority Singapore, hướng dẫn phát triển nhà ở landed housing
Nhận xét
Đăng nhận xét