Nguyễn Văn Thùy: TỪ NGHỊ QUYẾT 71 ĐẾN THÔNG TƯ 85: SỰ PHÁ SẢN CỦA MÔ HÌNH "CƯỠNG BỨC MỀM" TRONG TRƯỜNG CÔNG LẬP

TỪ NGHỊ QUYẾT 71 ĐẾN THÔNG TƯ 85: SỰ PHÁ SẢN CỦA MÔ HÌNH "CƯỠNG BỨC MỀM" TRONG TRƯỜNG CÔNG LẬP

Chỉ còn chưa đầy một tháng nữa, vào ngày 15/11/2026, Thông tư 85/2026/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ chính thức có hiệu lực. Thế nhưng, ngay từ lúc này, hàng loạt trường phổ thông tại TP.HCM đã vội vã thông báo dừng, cắt giảm các môn liên kết, dạy tăng cường hoặc đảo lộn toàn bộ thời khóa biểu.

Những lời than thở về sự "bị động" hay nỗi lo "khó sắp xếp nhân sự" từ một số nhà quản lý giáo dục cơ sở thực chất không xuất phát từ trăn trở về chất lượng học thuật. Đặt trong mạch nguồn thể chế hóa Nghị quyết 71 — điểm tựa chính sách tối thượng nhằm lập lại trật tự, kỷ cương và trả lại sự trong sáng cho môi trường sư phạm — sự lúng túng này chính là phản ứng tất yếu khi một mô hình kinh doanh dựa trên sự độc quyền thời khóa biểu bị tước bỏ công cụ bảo hộ.

1. Nghị quyết 71 và mệnh lệnh chấm dứt "thương mại hóa" giáo dục công

Không phải ngẫu nhiên mà Thông tư 85 lại có những quy định sắc lạnh và dứt khoát đến vậy. Điểm tựa chính trị và pháp lý đằng sau văn bản này chính là tinh thần chỉ đạo xuyên suốt của Nghị quyết 71: kiên quyết chấn chỉnh những lệch chuẩn trong quản lý giáo dục, chấm dứt tình trạng thương mại hóa học đường, bảo vệ quyền được tiếp cận giáo dục công bằng của mọi trẻ em và nâng cao hiệu lực quản trị nhà nước.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, nếu chỉ dừng lại ở những lời kêu gọi đạo đức hay các văn bản chấn chỉnh chung chung, các biến tướng thu tiền trong trường công vẫn dễ dàng "lách" qua khe cửa hẹp bằng mỹ từ "xã hội hóa" và "thỏa thuận tự nguyện". Chỉ khi tinh thần của Nghị quyết 71 được cụ thể hóa thành những hàng rào kỹ thuật cứng rắn trong Thông tư 85 — cấm tuyệt đối thu tiền hoạt động giáo dục tăng cường và trục xuất các tiết liên kết thu phí ra khỏi khung giờ chính khóa — những góc khuất lâu nay mới thực sự bị phơi bày ra ánh sáng.

2. Từ những con số biết nói: Bản chất của "tự nguyện trên sự cài cắm"

Hãy nhìn thẳng vào các dữ liệu thực tế vừa được chính các trường tại TP.HCM công bố trên mặt báo trong những ngày qua khi đối diện với quy định mới:

-Một trường THPT ở khu vực ngoại thành quyết định dừng toàn bộ các môn Kỹ năng sống, STEM, Tiếng Anh với người nước ngoài và Tin học liên kết. Khi gọt bỏ phần "phụ gia" thu tiền này, toàn bộ chương trình chính khóa của học sinh chỉ gói gọn trong 28 tiết mỗi tuần (từ thứ Hai đến thứ Năm). Buổi sáng thứ Sáu được trả về đúng nghĩa cho hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, bồi dưỡng học sinh giỏi và phụ đạo học sinh yếu hoàn toàn miễn phí; chiều thứ Sáu học sinh được nghỉ ngơi.

-Tại một trường THCS, nhà trường chuẩn bị dừng thu khoản tiền 100.000 đồng/học sinh/tháng cho môn "Tiếng Anh tăng cường", đưa thời khóa biểu về đúng 30 tiết chính khóa mỗi tuần và lùi giờ vào học buổi sáng sang 8 giờ thay vì bắt trẻ em phải có mặt ở trường từ tờ mờ sáng.

-Tại một trường THPT khác, lãnh đạo nhà trường bày tỏ sự lo ngại khi có gần 1.000 học sinh đang đăng ký môn Tin học quốc tế; nếu không được xếp xen kẽ vào giờ chính khóa mà phải đẩy xuống cuối buổi chiều hoặc ngày thứ Bảy thì "rất khó bố trí lớp học và nhân sự của đối tác".

Những con số 28 tiết, 30 tiết hay 1.000 học sinh kia đã tự nó phơi bày một nghịch lý trần trụi. Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 vốn được thiết kế với thời lượng vừa đủ để học sinh có không gian tự học và phát triển thể chất. Thế nhưng, thời khóa biểu của học sinh TP.HCM lâu nay bị kéo căng tới 35 - 40 tiết mỗi tuần, kín đặc từ thứ Hai đến thứ Sáu.

Phần dôi ra làm kiệt sức học sinh và bào mòn túi tiền phụ huynh chính là các tiết "liên kết theo nhu cầu" và "tăng cường thu phí". Bằng kỹ thuật xếp lịch tinh vi — cài cắm các tiết thu phí của công ty tư nhân vào xen kẽ giữa các tiết chính khóa buổi sáng và đầu giờ chiều — nhà trường đã biến một dịch vụ kinh doanh thành một thứ nghĩa vụ không thể chối từ. Một đứa trẻ lớp 1, lớp 6 không thể tự mình lang thang ngoài cổng trường hay ngồi nhìn tường ở thư viện trong tiết học mà cả lớp đóng tiền. Sự "tự nguyện" trên lá đơn in sẵn thực chất là một hình thức cưỡng bức mềm về mặt tâm lý và tổ chức, đi ngược lại hoàn toàn tinh thần nhân văn mà Nghị quyết 71 đã xác lập.

3. Sự sụp đổ của bài toán tối ưu hóa lợi nhuận trên lưng trường công

Vì sao chỉ một quy định rất đỗi bình thường và hợp lý — "cấm xếp xen kẽ môn liên kết vào giờ chính khóa, chỉ được tổ chức sau giờ học chính thức hoặc vào ngày nghỉ" — lại khiến cả nhà trường lẫn các công ty đối tác tê liệt đến mức phải tính chuyện hủy bỏ chương trình?

Câu trả lời nằm ở bài toán kinh tế học của các công ty liên kết giáo dục.

Lâu nay, biên lợi nhuận khổng lồ của các trung tâm kỹ năng sống, ngoại ngữ, tin học, STEM liên kết được xây dựng trên hai trụ cột: một là sử dụng miễn phí (hoặc chi phí cực thấp) cơ sở vật chất, phòng ốc, điện nước của trường công lập được đầu tư bằng tiền thuế của dân; hai là tối ưu hóa vòng quay nhân sự trong giờ hành chính. Một giáo viên của trung tâm có thể "chạy sô" dạy ca sáng ở trường A, đầu giờ chiều ở trường B, giữa giờ chiều ở trường C từ thứ Hai đến thứ Sáu nhờ vào việc các trường đã "xẻ thịt" thời khóa biểu chính khóa để nhường khung giờ vàng cho đối tác.

Khi Thông tư 85 thực thi tinh thần của Nghị quyết 71, buộc tất cả các hoạt động thu phí phải đẩy lùi về sau 16 giờ 15 phút hoặc sang ngày thứ Bảy, mô hình kinh doanh này lập tức gãy vụn:

-Thứ nhất, khi được quyền tan học lúc 16 giờ 15 phút mà không bị kẹt lại giữa chừng, đại đa số học sinh và phụ huynh sẽ chọn về nhà. Khi lớp áo "xen kẽ bắt buộc" bị lột bỏ, giá trị thực chất của các tiết học kỹ năng sống bằng slide trình chiếu hay những giờ ngoại ngữ cưỡi ngựa xem hoa sẽ bị thị trường định giá lại một cách sòng phẳng.

-Thứ hai, các công ty liên kết không thể nào có đủ hàng ngàn giáo viên để đồng loạt đứng lớp tại hàng trăm trường phổ thông vào cùng một khung giờ hẹp sau 16 giờ 15 phút chiều.

Nỗi lo "phía đối tác không bố trí được giáo viên vì còn lịch dạy ở trường khác" mà một vị phó hiệu trưởng chia sẻ trên báo chính là lời thú nhận rõ ràng nhất: thời khóa biểu chính khóa của học sinh công lập bấy lâu nay đã phải uốn mình để phục vụ lịch chạy sô của các doanh nghiệp bên ngoài.

4. Đạo lý của giáo dục công lập và căn bệnh hổng kiến thức nền tảng

Ở góc độ của một người làm công tác giảng dạy bậc đại học, tôi nhìn nhận việc lấy Nghị quyết 71 làm điểm tựa để dẹp bỏ các chương trình liên kết hình thức và cấm thu tiền dạy tăng cường không chỉ là câu chuyện chống lạm thu, mà sâu xa hơn là cuộc giải cứu đối với năng lực tư duy của thế hệ trẻ.

Trường công lập, về mặt hiến định và triết lý giáo dục, là thiết chế bảo đảm sự công bằng xã hội. Ở đó, con của một công nhân vệ sinh hay con của một doanh nhân giàu có khi bước qua cổng trường đều phải được thụ hưởng một nền tảng tri thức cốt lõi bình đẳng như nhau. Việc thu tiền cho các tiết "dạy tăng cường" (vốn là kiến thức cơ bản của chương trình phổ thông) hay phân loại học sinh vào các lớp chất lượng cao, lớp bán trú dựa trên khả năng đóng tiền học liên kết là sự xâm phạm thô bạo vào nguyên tắc bình đẳng giáo dục.

Đáng suy ngẫm hơn, tại TP.HCM — địa phương có cơ chế chi thu nhập tăng thêm cho đội ngũ viên chức giáo dục cao bậc nhất cả nước từ ngân sách để đội ngũ yên tâm cống hiến — việc vẫn tận thu từng trăm nghìn đồng mỗi tháng của học sinh cho các tiết "tăng cường" ngay trong trường công là điều rất khó biện minh về mặt trách nhiệm công vụ.

Hơn thế nữa, việc nhồi nhét hàng loạt môn liên kết cắt vụn thời gian biểu trong suốt 12 năm phổ thông đã tước đoạt của học sinh năng lực quan trọng nhất khi bước vào ngưỡng cửa đại học: năng lực tự học và tư duy độc lập.

Chúng ta đang chứng kiến không ít tân sinh viên bước vào giảng đường đại học với một túi đầy các chứng chỉ tin học, ngoại ngữ quốc tế hay kỹ năng mềm từ thời phổ thông, nhưng lại hoàn toàn ngơ ngác trước một định lý toán học đòi hỏi tư duy bản chất, bất lực khi phải tự đọc một giáo trình chuyên môn dài, và thiếu hụt nghiêm trọng khả năng lập luận logic viết thành văn bản. Các em đã quen với việc bị lấp đầy mọi khoảng trống thời gian từ 7 giờ sáng đến 5 giờ chiều bằng những tiết học dịch vụ đóng gói sẵn, đến mức đánh mất thói quen tự ngồi tĩnh lặng trước bàn học để nghiền ngẫm một vấn đề khó.

5. Lời kết: Trả lại sự tĩnh lặng và thuần khiết cho học đường

Việc các trường học tại TP.HCM dừng các môn liên kết, trả lại buổi sáng thứ Sáu cho việc phụ đạo miễn phí học sinh yếu, trả lại chiều thứ Sáu và khung giờ sau 16 giờ 15 phút cho các em tự do phát triển không phải là một sự "xáo trộn" đáng lo, mà là một sự trở về đúng quỹ đạo.

Giáo dục phổ thông không phải là một đại siêu thị nơi ban giám hiệu làm trung gian phân phối các gói dịch vụ của doanh nghiệp tới phụ huynh và hưởng tỷ lệ trích lại. Với điểm tựa chính sách vững chắc từ Nghị quyết 71 và công cụ thực thi sắc bén là Thông tư 85, bản chất của hoạt động giáo dục đã được định danh đúng bằng mục tiêu và cách thức tổ chức thực tế, chứ không còn bị che lấp bởi những tên gọi mỹ miều.

Khi những tiết học thương mại rút lui khỏi thời khóa biểu chính khóa, không gian học đường sẽ bớt đi sự ồn ào của tiền bạc, thầy cô bớt đi gánh nặng làm người thu ngân, phụ huynh trút bỏ được nỗi ấm ức đầu năm học, và quan trọng nhất: học sinh được trả lại thời gian để học thật, nghĩ thật và trưởng thành một cách bình đẳng.

18.10.2026

#thongtu85 #giaoductphcm #monlienket #daytangcuong #chongthuongmaihoagiaoduc #congbanggiaoduc #tuhoc #gocnhingiaoduc