Thái Hạo: "Tai nạn trong trường học: không thể chỉ là chuyện may rủi"

Nhã Hoàng: Tai nạn phải được điều tra, làm rõ nguyên nhân để làm bài học, bổ sung các quy phạm pháp luật cần thiết. 

✅️ Bài của bác Thái Hạo: 

Tai nạn trong trường học: không thể chỉ là chuyện may rủi

Vụ em học sinh lớp 1 ở trường Tiểu học An Dương tử vong do “tai nạn” từ chiếc ghế đá trong sân trường dẫn đến tử vong đang được “dư luận” Việt Nam nhìn nhận hết sức giản đơn, phần đông chỉ coi đó là một sự xui rủi, kiểu “trời kêu ai người nấy dạ”. Nhận thức và ứng xử này hoàn toàn xa lạ với các quốc gia văn minh. Dưới đây, tôi tổng hợp từ internet và dẫn ví dụ Nhật Bản để quý vị đối chiếu.

1. Không bao giờ chỉ là “tai nạn”

Vào tháng 1 năm 2017, tại trường Tiểu học Kawaguchi (thành phố Okawa, tỉnh Fukuoka), em Umezaki Haruto (10 tuổi) trong giờ học thể dục đã nghịch ngợm bám đu người vào khung cầu môn di động. Do em bám và lắc mạnh, chiếc cầu môn bằng kim loại nặng bị mất trọng tâm, lật nhào về phía trước và đè trúng người khiến em tử vong.

Hội đồng Giáo dục thành phố lập luận rằng: Nhà trường đã có nội quy cấm học sinh đu bám cầu môn, và hành vi nghịch ngợm của học sinh là một phần nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tai nạn.

Tòa án và dư luận Nhật Bản sau đó đã bác bỏ tư duy xem đây là lỗi của đứa trẻ. Họ lập luận rằng: 

(1) Bản tính của trẻ em là nghịch ngợm. Tòa án khẳng định trường học phải luôn ghi nhớ bản tính của học sinh tiểu học là hiếu động, thích leo trèo, đu bám. Việc chỉ "cấm bằng lời nói" hay "nội quy trên giấy" là vô giá trị nếu không có biện pháp kỹ thuật ngăn chặn rủi ro.

(2) Lỗi nghiêm trọng thuộc về người lớn: Cầu môn di động vốn là vật thể nặng có thể lật. Nhà trường có nghĩa vụ phải dùng bao cát đè lên chân đế hoặc dùng neo sắt xỏ xuống đất để cố định. Vì trường lơ là không cố định, lỗi hoàn toàn thuộc về khâu quản lý an toàn.

Kết quả xử lý: Chính quyền thành phố sở tại là bên đứng ra chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất trước pháp luật và gia đình nạn nhân. Tòa án chỉ đích danh Hiệu trưởng trường Kawaguchi đã vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ bảo đảm an toàn. Hội đồng Giáo dục địa phương và Ban Giám hiệu: Phải tổ chức họp báo công khai, cúi đầu tạ lỗi trước gia đình nạn nhân và toàn thể công chúng vì sự lơ là trong khâu giám sát cơ sở vật chất. Tòa án địa phương Fukuoka đã tuyên án buộc chính quyền thành phố Okawa phải bồi thường tổng cộng 36,6 triệu Yên (tương đương khoảng 6 tỷ đến 7 tỷ VNĐ).

Một vụ khác, là đổ tường bao trường tiểu học trong trận động đất tại Osaka (2018), đè trúng và làm tử vong một bé gái 9 tuổi đang đi bộ đến trường. Mặc dù động đất làm đổ tường, nhưng hãy xem họ xử lý thế nào:

Cảnh sát lập tức khởi tố vụ án hình sự đối với các quan chức thuộc Hội đồng Giáo dục thành phố Takatsuki về tội lơ là trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng. Điều tra cho thấy bức tường cao 3,5 mét nhưng không có các thanh sắt gia cố (chân vịt) đúng tiêu chuẩn xây dựng. Kết quả: Gia đình nạn nhân khởi kiện và chính quyền thành phố phải bồi thường 46 triệu Yên (khoảng gần 8 tỷ VNĐ). 

2. So sánh

Nếu vụ việc em bé lớp 1 ở Hải Phòng nếu xảy ra tại Nhật Bản, nó tuyệt đối không bao giờ được coi là một "tai nạn xui rủi", mà sẽ được xem xét dưới góc độ sai phạm nghiêm trọng trong quản lý an toàn công cộng và thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng. Tại Nhật Bản, trường học được định nghĩa pháp lý là "nơi an toàn nhất cho trẻ em", do đó mọi sự cố gây thương vong đều bị mổ xẻ tận gốc rễ.

Còn ở Việt Nam, dư luận thường đổ lỗi cho sự "hiếu động" của trẻ nhỏ. Nhưng tại Nhật Bản, triết lý quản lý an toàn dựa trên nguyên tắc: "Trẻ em luôn hiếu động và chưa đủ nhận thức, người lớn có nghĩa vụ phải triệt tiêu mọi rủi ro xung quanh chúng". Vì thế, họ sẽ quy trách nhiệm pháp lý hình sự đối với Ban giám hiệu và chính quyền địa phương.

Và cũng vì thế, gia đình nạn nhân sẽ kiện. Tòa án Nhật Bản sẽ tính toán mức bồi thường dựa trên khoản thu nhập dự kiến trong tương lai của đứa trẻ nếu còn sống, cộng với tổn thất tinh thần của cha mẹ. Con số bồi thường cho các vụ tai nạn tử vong tại trường học do lỗi cơ sở vật chất thường lên tới vài chục triệu đến hàng trăm triệu Yên (tương đương nhiều tỷ đến hàng chục tỷ đồng Việt Nam).

Người Nhật không dừng lại ở việc xử phạt con người, họ tập trung cải cải tiến hệ thống để sự cố không bao giờ lặp lại lần thứ hai. Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản sẽ phối hợp với các chuyên gia kỹ thuật sẽ lập ủy ban độc lập điều tra kết cấu chiếc ghế đá: Tại sao nó lật? Do keo dán, trọng tâm hay do nền đất sụt lún? Ngay sau đó, một lệnh tổng rà soát khẩn cấp sẽ được gửi tới tất cả các trường học trên toàn quốc. Và cơ quan hữu trách sẽ ban hành một văn bản quy chuẩn kỹ thuật mới. Ví dụ, "Tất cả ghế đặt tại sân trường phải là loại đúc liền khối hoặc phải được bắt vít cố định bằng neo thép xuống nền bê tông sâu tối thiểu XX cm". Các trường không đạt chuẩn sẽ bị buộc phải dỡ bỏ ghế ngay lập tức.

Nếu vụ ghế đá này mà xảy ra ở Nhật Bản, hiệu trưởng trường xảy ra tai nạn chắc chắn sẽ phải cúi đầu xin lỗi công khai trước truyền thông và từ chức dưới áp lực khủng khiếp của dư luận. Danh tiếng của ngôi trường đó sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Cộng đồng và truyền thông Nhật Bản sẽ không chấp nhận câu chữ "tai nạn bất ngờ". Họ sẽ liên tục chất vấn cơ quan quản lý giáo dục địa phương về quy trình kiểm tra an toàn hàng năm đã được thực hiện như thế nào, ai là người ký biên bản xác nhận cơ sở vật chất an toàn trước ngày khai giảng.

Tóm lại, sự khác biệt lớn nhất nằm ở tư duy phòng ngừa: Nhật Bản coi quản lý an toàn là một quy trình kỹ thuật bắt buộc, trong khi ở nhiều nơi vẫn xem đó là sự may rủi.

Nói thêm, tại Nhật Bản, trách nhiệm của nhà trường đối với học sinh được chia làm hai phần: Trách nhiệm giám sát con người (theo thời gian học) và Trách nhiệm đảm bảo an toàn thiết bị cơ sở vật chất (vô thời hạn). Chiếc ghế đá hay bồn hoa là tài sản cố định thuộc quyền quản lý của nhà trường. Dù là trong giờ học, sau giờ tan học, nửa đêm hay ngày nghỉ, nhà trường luôn có nghĩa vụ pháp lý phải đảm bảo các vật thể này ở trạng thái an toàn tuyệt đối, không có góc cạnh nguy hiểm chết người hoặc không dễ bị lật đổ. Do đó, việc đứa trẻ gặp nạn sau giờ tan học không làm thay đổi bản chất: Một lỗi kỹ thuật về cơ sở vật chất của nhà trường đã tồn tại sẵn ở đó và gây ra cái chết của học sinh.

Cũng liên quan đến chi tiết thời gian tan học này, theo quy định giáo dục Nhật Bản, thời gian học sinh ở lại sân trường sau giờ học để chờ phụ huynh, chơi thể thao hoặc tham gia câu lạc bộ vẫn nằm trong phạm vi bảo hộ của nhà trường. Nhà trường không thể "đóng khung" trách nhiệm từ giây phút tiếng chuông tan học reo lên. Bản thân sân trường là nơi được thiết kế để học sinh tụ tập và vui chơi. Trẻ em lớp 1 chơi ở sân trường trong lúc chờ xe đón là hành vi hoàn toàn bình thường và tất yếu. Việc không bố trí giáo viên trực ban giám sát sân trường sau giờ tan học, hoặc không rà soát loại bỏ các góc cạnh sắc nhọn ở khu vực bồn hoa nơi trẻ hay chơi, sẽ bị luật pháp Nhật Bản khép vào lỗi "Lơ là nghĩa vụ bảo đảm an toàn".

3. Bài học cho chúng ta

Tất nhiên là ta đều biết trường học Nhật Bản là nơi có tiêu chuẩn an toàn thuộc loại cao bậc nhất thế giới. Nhưng bên dưới những tiêu chuẩn và quy định ấy là những “triết lý” làm nền, điều mà chúng ta thường suy nghĩ méo mó.

1. Trẻ em luôn hiếu động, thích leo trèo, nghịch ngợm và chưa đủ nhận thức về rủi ro. Vì thế nhà trường và người lớn không thể dùng nội quy trên giấy hay lời cấm đoán để né tránh trách nhiệm. Nếu một đứa trẻ có thể dùng sức của mình để làm lật, làm đổ hoặc làm hỏng một vật thể gây nguy hiểm, thì lỗi hoàn toàn thuộc về người lớn đã thiết kế và lắp đặt vật thể đó một cách lỏng lẻo.

2. Khi tai nạn xảy ra (dù là thiên tai như động đất hay nhân tai như sập đổ cơ sở vật chất), xã hội Nhật Bản không chấp nhận câu cửa miệng "tại số" hay "xui rủi". Họ luôn truy vết đến cùng nguyên nhân kỹ thuật và trách nhiệm quản lý: Ai là người ký biên bản kiểm tra gần nhất? Tại sao kết cấu lại lỏng lẻo?

3. Kỹ năng sinh tồn không thể học thuộc lòng, nó phải được khắc sâu vào cơ bắp và hệ thần kinh. Vì thế, học sinh phải được thực hành liên tục cho đến khi tiếng chuông báo động vang lên, các em sẽ tự động chui xuống gầm bàn hoặc sơ tán theo hàng lối mà không cần đợi giáo viên thét lớn.

Để hiện thực hóa những nguyên tắc và triết lý ấy, Nhật Bản quy định nghiêm ngặt về Cơ sở vật chất, như tất cả các vật thể nặng trong khuôn viên trường (từ ghế đá, cầu môn, tủ sách, bồn hoa cho đến tivi) bắt buộc phải được xỏ xích, bắt vít hoặc đổ bê tông định vị sâu xuống lòng đất để chịu được lực kéo, đẩy của học sinh và rung chấn động đất. Phải kiểm tra đa tầng định kỳ: Hàng ngày/Hàng tuần: Giáo viên và cán bộ cơ sở vật chất kiểm tra bằng mắt và dùng tay lắc thử các trang thiết bị. Hàng năm: Các kỹ sư xây dựng chuyên nghiệp được thuê để dùng máy móc rà soát kết cấu chịu lực, độ mục nát của móng, tường bao và trần nhà.

Và khi để xảy ra tai nạn, họ quy định về Trách nhiệm và Chế tài, như xảy ra thương vong do lỗi cơ sở vật chất, Hiệu trưởng và các quan chức Hội đồng Giáo dục địa phương sẽ bị cảnh sát điều tra hình sự về tội lơ là trách nhiệm nghề nghiệp gây hậu quả nghiêm trọng. Và họ sẽ phải chịu trách nhiệm.

*** 

Tôi vẫn còn ám ảnh với những vụ “tai nạn” như tàu Vịnh Xanh bị lật khiến 39 người chết hay gần đây nhất là nam sinh viên năm thứ nhất trường Mỏ Địa chất bị lọt xuống ống cống và bị nước cuốn trôi, dẫn đến thiệt mạng.

Chừng nào người dân còn nhận thức một cách dễ dãi, méo mó, và thiếu tính hệ thống như hiện nay, thì sự an toàn của bất cứ ai cũng đều bị đe dọa, trong đó có tất cả người thân và con cháu quý vị.

Tại nạn tất nhiên là điều ngoài ý muốn, nhưng chúng có thể được phòng ngừa và giảm thiểu nếu con người và hệ thống thực hiện một cách nghiêm ngặt các quy chuẩn. Một người tự ngã trên đường và tử vong cũng cần điều tra nguyên nhân. Nếu có một cái ổ gà ở đó đã khiến anh ta ngã thì lúc này trách nhiệm của đơn vị quản lý con đường ấy sẽ phải được gọi tên. 

Đây không phải là “đổ lỗi”. Đây là làm rõ trách nhiệm – một ứng xử tối thiểu của xã hội văn minh. Một xã hội chỉ có thể vận hành công bằng, minh bạch, và phát triển khi trách nhiệm luôn được sáng tỏ và truy đến cùng.

Chỉ khi nào mỗi người ý thức được những điều sơ đẳng này thì xã hội mới tốt đẹp lên được, và sự an toàn thực sự mới được bảo đảm bởi các cơ quan công quyền.

Thái Hạo

Ảnh hiện trường, báo Vietnamnet