Nguyễn Tuấn: “Đường lưỡi bò” vẫn len vào khoa học – 15 năm sau

- Giáo sư Nguyễn Tuấn -

“Đường lưỡi bò” vẫn len vào khoa học – 15 năm sau

Hôm nay, một người bạn của tôi là editor của một tập san quốc tế về kĩ thuật tự động, kể cho tôi nghe một chuyện làm tôi giật mình. Trong một bản thảo bài báo khoa học do một nhóm tác giả Trung Quốc gởi đến, anh phát hiện một bản đồ Trung Quốc có đường 10 đoạn trên Biển Đông.

Xin nhấn mạnh: 10 đoạn, không phải 9 đoạn trước đây. 

Điều đáng nói là bản đồ đó chẳng có liên quan gì đến câu hỏi khoa học của bài báo. 

Nghe chuyện, tôi có cảm giác như mình quay lại năm 2011.

■ Câu chuyện từ 15 năm trước 

Tháng 10/2011, tôi cùng nhiều đồng nghiệp Việt Nam ở nước ngoài lên tiếng về việc các tác giả Trung Quốc đưa “đường lưỡi bò” vào các bài báo khoa học quốc tế. 

Lúc đó, tôi là người soạn một thỉnh nguyện thư phản đối việc này. Lá thư được 57 nhà khoa học, kĩ sư và chuyên gia người Việt đang sống và làm việc ở nhiều nước kí tên, rồi gởi đến Nature và một số tập san khoa học quốc tế. 

Ngày 19/10/2011, nhà báo khoa học David Cyranoski của Nature tìm đến chúng tôi để phỏng vấn về bản thỉnh nguyện. Sau khi phỏng vấn vài người, anh ta đăng một bài khá dài với nhan đề “Angry words over East Asian seas” (Những chữ giận dữ trên Biển Đông) [1]. 

Bài viết mô tả cách những tranh chấp lãnh thổ ở Biển Đông bắt đầu đi vào các trang báo khoa học. Nature ghi nhận chính lá thư của 57 người Việt Nam và thuật lại lời phàn nàn rằng việc đưa những bản đồ như thế vào thư văn khoa học (scientific literature) có thể biến các tập san khoa học thành phương tiện để hợp thức hoá một yêu sách đơn phương. 

Trong bài đó, Nature cũng hỏi ý kiến tôi. Tôi nói rằng bản đồ trong một bài báo khoa học phải được xem như dữ liệu khoa học và phải được kiểm chứng trước khi xuất bản. 

Và tôi nói một câu mà đến nay, 15 năm sau, tôi vẫn nghĩ là đúng:

“The publication of such a map represents an abuse of science.”

Tức là: Việc công bố một bản đồ như thế là một sự lạm dụng khoa học.

Điều đáng chú ý là Nature lúc đó đã tìm hiểu tại sao các tác giả Trung Quốc lại đưa những đường này vào bản đồ.

Một tác giả trả lời rằng biểu đồ đó là do yêu cầu của chánh phủ Trung Quốc (“is requested by the Chinese government”). Một tác giả khác giải thích rằng họ phải làm như vậy vì phải tuân theo luật pháp Trung Quốc. 

Như vậy, ít nhất trong những trường hợp được Nature điều tra năm 2011, đây không đơn giản là một lựa chọn ngẫu nhiên về cách vẽ bản đồ.

■ Nature cũng lên tiếng 

Cùng ngày với bài báo của Cyranoski, ban biên tập Nature đăng một xã luận nhan đề “Uncharted territory” [2]. 

Thông điệp của bài xã luận rất rõ: những bản đồ nhằm thúc đẩy các yêu sách lãnh thổ đang tranh chấp không có chỗ trong các bài báo khoa học.

Nature viết rằng một số bản đồ trong các bài của các tác giả Trung Quốc có đường đứt đoạn bao quanh gần như toàn bộ Biển Đông, trong khi đường này thường chẳng liên quan gì đến nội dung khoa học của bài báo. Ban biên tập gọi việc đưa đường đó vào bản đồ là một tuyên bố mang tính chánh trị chứ không phải một tuyên bố khoa học. 

Quan điểm của Nature khi đó là rất hợp lí: nếu một vùng lãnh thổ đang có tranh chấp và bản đồ thật sự cần thiết cho nghiên cứu, journal có thể ghi rõ rằng khu vực đó “under dispute” (còn tranh chấp). Nhưng nếu yêu sách đó chẳng liên quan gì đến nội dung nghiên cứu thì tốt nhất đừng đưa nó vào. 

■ Từ 9 đoạn thành 10 đoạn

Năm 2011 chúng ta nói về “đường 9 đoạn”, thường được gọi là “đường lưỡi bò”. 

Nhưng câu chuyện đã thay đổi. 

Ngày 28/8/2023, Bộ Tài nguyên Trung Quốc công bố phiên bản “standard map” năm 2023. Ba ngày sau, trong cuộc họp báo của Bộ Ngoại giao Trung Quốc, Reuters đặt một câu hỏi rất cụ thể: tại sao bản đồ năm 2023 lại có 10 đoạn, trong khi bản đồ Trung Quốc gửi Liên Hiệp Quốc năm 2009 có 9 đoạn? 

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc không phủ nhận sự khác biệt đó, mà nói rằng các cơ quan hữu trách Trung Quốc thường xuyên công bố các “standard maps” và kêu gọi các nước nhìn vấn đề một cách “objective and rational”. Reuters cũng nêu rõ rằng Mã Lai, Phi Luật Tân và Ấn Độ đã phản đối bản đồ mới. 

Chính trong cuộc họp báo chánh thức của Bộ Ngoại giao Trung Quốc ngày 31/8/2023, câu hỏi của Reuters đã mô tả bản đồ mới là “a 10-dash line in the South China Sea” [3].

Điều làm tôi chú ý hôm nay là: cái bản đồ 10 đoạn đó bây giờ lại xuất hiện trong một bài báo khoa học. 

Mười lăm năm trước là 9 đoạn. Hôm nay là 10.

■ Tại sao chuyện này đáng quan tâm? 

Khi nói về chuyện này, một bạn có học và ‘khoa bảng’ nhún vai nói: “đó chỉ là một đường nhỏ trên một tấm bản đồ. Có gì đáng quan tâm?” 

Trời ơi! Thờ ơ đến vậy là cùng. 

Theo tôi, chính vì nó nhỏ nên càng dễ bị bỏ qua. 

Một bản đồ trong bài báo khoa học không phải là vật trang trí; nó là một phần của chứng từ khoa học (scientific record). Nó được lưu trữ, tải xuống, trích dẫn, sao chép sang các bài khác, dùng trong bài giảng, tổng quan, và cơ sở dữ liệu. 

Nếu một hình ảnh được lặp đi lặp lại đủ nhiều lần trong những tài liệu có uy tín khoa học, người đọc dần có thể tiếp nhận nó như một dữ kiện địa lí bình thường. 

Đó là điều tôi gọi là sự bình thường hoá bằng sự lặp lại. 

Người đọc một bài về khí hậu, nông nghiệp, kĩ thuật, hay y khoa thường không quan tâm đến tranh chấp Biển Đông. Họ nhìn bản đồ trong vài giây rồi chuyển sang phần kết quả. Chuyên gia bình duyệt cũng vậy. Editor cũng vậy. 

Một đường đứt đoạn rất dễ lọt qua bình duyệt vì nó không phải là trọng tâm khoa học của bài báo. Nhưng sau hàng trăm hay hàng ngàn lần xuất hiện, một yêu sách đang bị tranh chấp có thể bắt đầu mang dáng vẻ của một đường biên địa lí đã được mọi người chấp nhận.

■ Vấn đề pháp lí không đơn giản

Năm 2016, Toà Trọng tài được thành lập theo UNCLOS trong vụ Phi Luật Tân kiện Trung Quốc đã xem xét trực tiếp vấn đề “nine-dash line” (bản đồ 9 đoạn) [4]. 

Phán quyết cần được mô tả chính xác. Toà không phán quyết về chủ quyền đối với các đảo, cũng không phân định biên giới biển giữa các quốc gia. Nhưng Toà kết luận rằng những yêu sách của Trung Quốc về “historic rights”, chủ quyền tài nguyên và quyền tài phán trong các vùng biển nằm trong đường 9 đoạn không có hiệu lực pháp lí trong phạm vi chúng vượt quá các quyền mà UNCLOS cho phép. 

Đó là một phân biệt quan trọng. Vì vậy, việc trình bày đường 9 đoạn, hay biến thể 10 đoạn của nó, như thể đó là một đường biên lãnh thổ bình thường trong một figure khoa học là rất dễ gây hiểu lầm.

■ Vấn đề của khoa học

Tôi nghĩ nên tách hai chuyện. Một chuyện là tranh chấp chủ quyền và quyền tài phán trên Biển Đông. Đó là vấn đề của luật quốc tế, lịch sử và quan hệ giữa các quốc gia. 

Chuyện thứ hai là tiêu chuẩn của công bố khoa học. Ở đây, nguyên tắc có thể rất đơn giản: Một yêu sách lãnh thổ đang bị tranh chấp không nên được trình bày như một dữ kiện địa lí đã được xác lập, đặc biệt khi nó hoàn toàn không liên quan đến câu hỏi nghiên cứu.

Nếu nghiên cứu thật sự liên quan đến một khu vực đang tranh chấp, tác giả có thể trình bày bản đồ và ghi rõ tình trạng tranh chấp. Nhưng nếu một bài về kĩ thuật, hay y học, hay bất cứ lãnh vực nào khác chẳng cần đến đường biên ấy, tại sao nó lại có mặt? Đây chính là câu hỏi mà biên tập và chuyên gia bình duyệt nên đặt ra.

■ Hãy nhìn kĩ những tấm bản đồ

Mười lăm năm trước, sau khi chúng tôi lên tiếng, Nature và Science đều phải suy nghĩ lại về cách xử lí các bản đồ có yêu sách lãnh thổ. Nature công khai nói rằng các tác giả nên “depoliticize” bài báo của mình và tránh những chỉ dấu bản đồ đang gây tranh chấp nếu chúng không cần thiết cho khoa học. 

Science khi đó cũng tuyên bố rằng tập san không có lập trường về các yêu sách tài phán, đồng thời xem xét lại quy trình tiếp nhận bản đồ để tránh tạo cảm tưởng rằng journal xác nhận một bên nào trong tranh chấp. Điều này được Nature thuật lại trong bài của Cyranoski. 

Nhưng rõ ràng vấn đề chưa biến mất. 

Vì vậy, tôi muốn nhắn với những đồng nghiệp đang làm biên tập hay chuyên gia bình duyệt cho các tập san quốc tế: 

Khi thấy một bản đồ Trung Quốc, Biển Đông hay khu vực Đông Nam Á trong bản thảo, hãy dành thêm vài giây để nhìn thật kĩ. 

Hãy hỏi ba câu:

(a) Đường này có cần thiết cho nội dung khoa học không?

(b) Nó là một đường biên giới được quốc tế công nhận hay một yêu sách đang bị tranh chấp? 

(c) Nếu không liên quan đến nghiên cứu, tại sao nó lại có mặt trong bài báo?

Bình duyệt thường tập trung vào ý tưởng, phương pháp, và diễn giải. Có lẽ chúng ta cũng cần để ý đến những chi tiết tưởng như rất nhỏ trên bản đồ. Bởi một đường nhỏ trong một bài báo có thể là một tuyên bố về chủ quyền được đưa vào chứng từ khoa học mà phần lớn người đọc không hề hay biết. 

Năm 2011, tôi đã cùng nhiều đồng nghiệp lên tiếng về chuyện này. Khi Nature hỏi ý kiến, tôi nói rằng việc công bố những bản đồ như thế có thể trở thành một sự lạm dụng khoa học. 

Mười lăm năm sau, tôi vẫn giữ quan điểm đó. 

Tôi chỉ không ngờ rằng năm 2026 mình lại phải viết về nó thêm một lần nữa. Ngày trước là 9 đoạn, hôm nay lại tuỳ tiện thành 10 đoạn. 

Chính sự thay đổi tuỳ tiện ấy cũng cho thấy đây không phải là một đường biên được xác lập trên cơ sở khoa học, địa lí hay pháp lí rõ ràng, mà là một yêu sách được điều chỉnh theo chủ ý chánh trị.

Bản tiếng Anh: https://tuann.substack.com/p/fifteen-years-on-the-cows-tongue

_____

[1] Cyranoski D. Angry words over East Asian seas. Nature. 2011;478:293–294. Published 19 October 2011. DOI: 10.1038/478293a. 

[2] Uncharted territory. Nature. 2011;478:285. Editorial, 19 October 2011. DOI: 10.1038/478285a. 

[3] Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. Foreign Ministry Spokesperson Wang Wenbin’s Regular Press Conference on August 31, 2023. Phần hỏi đáp của Reuters đề cập trực tiếp đến “10-dash line”.  https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Award.pdf

[3] Permanent Court of Arbitration. The South China Sea Arbitration, The Republic of the Philippines v. The People’s Republic of China. Award of 12 July 2016. https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/lxjzh/202405/t20240530_11347588.html

Có thể đọc thêm hai bài này: 

[5] Australian Strategic Policy Institute: China’s new map: just another dash? 

https://www.aspistrategist.org.au/chinas-new-map-just-another-dash/

[6] Boston Political Review. China’s New Map: The 10-Dash Line. 22 December 2023. https://www.bostonpoliticalreview.org/post/china-s-new-map-the-10-dash-line