Bùi Anh Chiến: Trật tự hay quyền lực ?

Trật tự hay quyền lực ?

Hans Morgenthau đã viết rằng : Chính trị thế giới, giống như tất cả hình thái chính trị khác, là cuộc chiến để đạt quyền lực. Mục đích cuối cùng của chính trị quốc tế, dù nằm ở đâu cũng là quyền lực.

Nhưng Quân Vương  Niccolo Machiavelli lại viết ra những sự xảo thuật trong quan hệ quyền lực như thế này:

"Bậc quân vương phải dũng mãnh như sư tử, xảo quyệt như loài sói, đối với kẻ phản bội mình thì phải tàn độc như rắn rết, bọ cạp. Bậc quân chủ phải tỏ ra là người từ bi, rộng lượng, biết giữ lời hứa, chân thành, đáng tin, sùng bái thần linh. Nhưng khi cần thiết, phải biết vứt tất cả những phẩm chất đạo đức cao quý đó và thay đổi hoàn toàn thái độ. Tức là, bất chấp mọi thủ đoạn để đạt được mục đích. Mục đích luôn là cái cớ để biện hộ cho thủ đoạn. Nhưng tuyệt đối không được để mất lòng dân. Bởi vậy, bậc quân vương phải vừa là một kẻ ngụy quân tử và vừa là một tên lừa đảo chuyên nghiệp".

Trạng thái lý tưởng.

Cân bằng quyền lực là trạng thái của hệ thống quốc tế mà ở đó không có một quốc gia nào có sức mạnh áp đảo so với các quốc gia khác. Trạng thái này có thể được thiết lập thông qua việc tạo ra một thế đối lập với quốc gia hoặc nhóm quốc gia mạnh nhất bằng việc hình thành một đối thủ hoặc một liên minh có sức mạnh tương đương. Theo đó, các quốc gia có thể hình thành một liên minh chống lại quốc gia có tiềm năng trở thành bá quyền hoặc thực hiện những biện pháp khác nhằm nâng cao khả năng kiềm chế những quốc gia hiếu chiến xâm lược. Bên cạnh đó, một quốc gia cũng có thể tự mình đóng vai trò cân bằng hệ thống bằng cách thay đổi liên minh khi cần thiết. 

Ở khu vực ASEAN, chúng ta có hình mẫu lý tưởng cho cái gọi là Cân bằng quyền lực đó chính là Thái Lan, một trong những quốc gia đã khéo léo tránh được thiệt hại của các cuộc chiến tranh xâm lược nhờ vào chính sách cân bằng quyền lực đối với cả Anh, Mỹ và Pháp - Nước Đông Nam Á duy nhất thoát khỏi nạn thực dân Châu Âu trong thế kỷ 19. Đó là sự khôn khéo đáng để những quốc gia nhỏ học hỏi.

Vì sao Trung Quốc chưa thể ngang nhiên tấn công Trường Sa? Trung Quốc mới chỉ có tạo áp lực cho Việt Nam, biến những vùng biển, đảo đá, các vùng biển tiếp giáp các thực thể trên Biển Đông từ không có tranh chấp thành có tranh chấp thôi, bởi vì Trung Quốc cũng biết ngán, họ cũng sợ mất cân bằng quyền lực trong khu vực.

Khả năng duy nhất có thể khiến Việt Nam vượt quá giới hạn chịu đựng áp lực và tạm thời ngả hẳn vào tay Mỹ là khi Trung Quốc có các hành động hiếu chiến chống lại Việt Nam, như xâm lược các đảo hay bãi đá Việt Nam đang nắm giữ ở Trường Sa. Có nghĩa, chúng ta sẵn sàng vứt bỏ “Bốn Không” nếu như sự tồn vong và lợi ích của quốc gia bị đe doạ đến mức không thể chống đỡ, dù là từ phía Trung Quốc hay là Mỹ. Vì thế, không một bên nào muốn gây áp lực đến mức bắt buộc chúng ta phải chọn Phe và vượt quá giới hạn trong quan hệ với Việt Nam. Trang thái bấp bênh này có thể khiến chúng ta trở nên giảo hoạt trong chính trị quốc tế nhưng không có gì khác ngoài bảo đảm lợi ích quốc gia ở mức độ đối đã khả dĩ làm được với thế và lực của chúng ta.

Rùa em hoàn toàn đồng ý với nhận định của Navyblue Nerd khi phân tích đến các điều kiện địa lý và chính trị ở Việt Nam.

Việt Nam thiếu trầm trọng chiều sâu chiến lược Đông Tây  Cụ thể, nơi hẹp nhất của chiều dài Đông - Tây chỉ có khoảng 50km ở quanh khu vực Bắc Trung Bộ. Bất cứ đội quân tầm trung nào đánh gọng kìm từ phía Tây sang và đổ bộ từ biển vào cũng có thể dễ dàng chặt cả nước ra làm đôi. Điều này không phải là chưa từng xảy ra: cuộc nội chiến của nhà Trịnh - Nguyễn cũng chia cắt đất nước ở sông Gianh (Quảng Bình), và ranh giới giữa VNDCCH và VNCH trong chiến tranh Việt Nam ở sông Bến Hải (Quảng Trị). 

Sự chia cắt này sẽ làm khuynh đảo quyền lực của chính quyền ở Hà Nội lên các khu vực phía Nam, vốn đã có sự khác biệt về văn hóa với đầu não trung ương ở phía Bắc trong suốt hàng trăm năm lịch sử (chủ yếu do khác biệt địa lý và khí hậu), và vẫn còn ít nhiều mâu thuẫn vùng miền/chế độ - tàn dư của chiến tranh và chia cắt, chỉ cần một mồi lửa nhỏ cũng có thể dẫn tới xung đột lớn (không phải ngẫu nhiên mà một lượng lớn quân số được cử vào miền Nam trong đợt phong tỏa căng thẳng nhất hồi năm 2021liên quan đến dịch COVID, nhưng khi miền Bắc cũng bắt đầu phong tỏa thì không có chuyện ngược lại). Khu vực này ngày nay còn là trung tâm công nghiệp, nông nghiệp, thương mại, tài chính lớn nhất nhì cả nước. Chưa kể đến việc địa hình toàn đất bằng khó phòng thủ, cũng như hệ thống sông ngòi dày đặc thuận lợi cho vận tải khí giới và binh sĩ, khiến cho miền Nam trở thành khu vực dễ tổn thương nhất về địa chính trị. Trước đây, trong cuộc xâm lược của Pháp, sau 5 tháng vây hãm Đà Nẵng bất thành, quân Pháp chuyển sang đánh thành Gia Định. Đây cũng là một phần lí do khiến triều đình Nguyễn thay đổi thái độ từ chống trả quyết liệt sang thỏa hiệp với người Pháp: các tỉnh Nam Kì là vựa lúa lớn nhất cả nước, chiến tranh kéo dài ở đó sẽ khiến kinh tế xã hội Việt Nam kiệt quệ.

Hiện nay, Việt Nam đang ở một tình thế khó xử về mặt địa chính trị: phía Bắc là kẻ thù truyền kiếp, phía Đông là biển Đông nơi quần đảo Trường Sa vẫn đang tranh chấp với nhiều nước, còn quần đảo Hoàng Sa thì đã thuộc quyền kiểm soát của Trung Quốc trên thực tế. Việt Nam nằm ở vị trí thuận lợi nhất để kiểm soát biển Đông, và Trung Quốc thì đang tham vọng trở thành một siêu cường toàn cầu. Để đạt được tham vọng đó, phải có hải quân mạnh. Do đó, họ đang không ngừng vươn ra biển. Chúng ta cần có vùng đệm trên biển để đối đầu với tham vọng bành trướng lãnh hải của Trung Quốc. Sự tuyên bố chủ quyền đối với Hoàng Sa và Trường Sa do đó mang tính chất bảo vệ lợi ích quốc gia hơn là bảo vệ sự thật lịch sử. 

Phía Tây Nam chúng ta có Campuchia - một trường hợp khiến chúng ta dễ đau đầu.

Campuchia nằm sát ngay khu vực miền Nam Việt Nam - như đã phân tích ở trên, là một gót chân Achilles về địa chính trị. Mâu thuẫn gay gắt giữa hai quốc gia tồn tại cả thế kỷ rồi, bởi vùng đất thấp dạng lòng chảo này là nơi tranh chấp của hai cường quốc khu vực là Việt và Xiêm. Quan điểm của người Cam về cuộc tấn công của quân Việt Nam lật đổ Khmer Đỏ vẫn còn phân hóa rất sâu sắc: một số cho rằng nhờ Việt Nam giải phóng mà Campuchia mới thoát nạn diệt chủng, một số lại cho rằng đây là cuộc chiếm đóng để xây dựng một nhà nước bù nhìn thân Việt Nam ở Campuchia để phục vụ tham vọng bá quyền tại Đông Nam Á. Nhiều nhà dân tộc chủ nghĩa Campuchia vẫn coi ĐBSCL và đảo Phú Quốc là một phần của Đế quốc Khmer xưa bị người Việt chiếm đóng và sát nhập. Mối quan hệ tốt của Trung Quốc với Campuchia cũng rất đáng lo ngại:

Campuchia nằm trong Vành đai và Con đường và vay nhiều tiền của Trung Quốc, Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Campuchia, số lượng Hoa Kiều ở thành phố ven biển Sihanoukville rất đông có cả các khu dịch vụ đặc biệt chỉ dành cho người Trung Quốc, Trung Quốc cũng đầu tư rất mạnh vào năng lượng, cơ sở hạ tầng, đường sá và cầu cảng của Campuchia. Hải quân Trung Quốc đã hiện diện tại căn cứ hải quân Ream trên Vịnh Thái Lan, dù giới chức Campuchia phủ nhận và phía Trung Quốc im lặng về vấn đề này, nhưng nó vẫn rất đáng lưu tâm. Nếu Campuchia mà có một cơ sở quân sự của Trung Quốc thật, Việt Nam sẽ đứng ngồi không yên.

Vấn để cảng biển của Campuchia trên vịnh Thái Lan đã đưa đến 1 quyết định mang tính chiến lược đó là Việt Nam đã khởi động xây dựng quy mô ở Đảo Hòn Khoai, nó nằm trên tuyến đường biển rất đẹp để tiếp nhận và phục vụ hậu cần cho các tầu chiến, tầu thương mại đi qua khu vực eo biển Malacca hướng tới các siêu cảng thương mại ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Đài Loan, Đảo Hòn Khoai hoàn toàn có thể đóng vai trò to lớn về hậu cần cho các đồng minh chiến lược của Việt Nam khi chúng ta quyết định từ bỏ 4 không, một bước chuẩn bị mang tính chiến lược. Quy hoạch của Đảo Hòn Khoai là 1 cảng quốc tế lưỡng dụng, phục vụ cho cả quân sự và thương mại.

Lào cũng là một trường hợp đáng lo ngại, tuy chưa đến mức như Campuchia. Trung Quốc cũng đầu tư rất mạnh mẽ vào hệ thống vận tải và năng lượng của Lào, và Lào cũng vay tiền của Trung Quốc với số lượng lớn. Về tiềm năng kinh tế, đối với Lào thì Việt Nam khó có cửa cạnh tranh với Trung Quốc. Lí do lớn nhất khiến Lào và Việt Nam chơi thân với nhau như vậy là vì cả hai tìm thấy lợi ích ở nhau: Việt Nam cần đảm bảo sườn phía Tây an toàn để không bị quây ba mặt, còn Lào cần tiếp cận biển thông qua các cảng ở miền Trung và Nam Việt Nam (vận tải hàng qua sông Mekong)

Chúng ta cần một nước Lào thân thiện để đảm bảo an ninh phía Tây cho chính chúng ta. Muốn hiểu về tầm quan trọng của điều này thì chỉ cần tìm hiểu về Đường Trường Sơn: có những đoạn đã phải đi qua Lào. Nếu sự đầu tư vào cơ sở hạ tầng của cả Lào lẫn Campuchia của Trung Quốc tăng nhanh, thì mối quan hệ hữu nghị truyền thống Việt - Lào là không đủ để giữ được ông bạn chí cốt này. "Không có bạn bè vĩnh cửu, chỉ có lợi ích quốc gia" là câu nói nhiều người theo chủ nghĩa dân tộc hiện thực ở Việt Nam dùng (một cách mỉa mai) khi nói về mối quan hệ đồng minh của Mỹ và phương Tây, nhưng ít khi áp dụng cho mối quan hệ Việt - Lào - Campuchia, dù về bản chất thì cũng có nhiều điểm tương đồng. Lào hay Campuchia rồi cũng phải đưa ra lựa chọn của họ, bởi vì lợi ích quốc gia luôn là tối cao nhất trong các quan hệ quốc tế, bạn bè chỉ là thời điểm, lợi ích mới tối thượng.

Việt Nam chúng ta phải tiếp tục đi dây làm sao không bị đứt ít nhất đến năm 2031- 2035 là thành công, chúng ta sẽ bước tiếp mà không cần phải chọn phe, nhưng nếu đi dây bị đứt giữa chừng chúng ta sẽ đối mặt với những lựa chọn lịch sử ảnh hưởng đến sự tồn vong của đất nước này. Việt Nam cần phải đứng giữa 2 siêu cường Trung - Mỹ, nếu chúng ta hướng về một bên nào trước năm 2035, chúng ta sẽ trả giá rất đắt.

Tuyến đường biển phía nam là cực kỳ chiến lược, phải tức tốc đưa vào quy hoạch an ninh quốc gia, nó sẽ là 1 trong những chiến lược an ninh quan trọng nhất để đưa toàn bộ không gian an ninh chiến lược phía Tây Nam Việt Nam - Nam bộ vào tư thế vững chắc.

1.2.3.4.5...