Ca Lê Quốc: NỀN KINH TẾ KHÔNG THIẾU TIỀN, CHỈ THIẾU VỐN

NỀN KINH TẾ KHÔNG THIẾU TIỀN, CHỈ THIẾU VỐN

(Phản biện nhận định của TS. Trần Du Lịch)

Tìm hiểu và viết bài

 Trung Sỹ

MỘT CÂU NÓI NGHỊCH LÝ

Trên mạng xã hội lan truyền hình ảnh TS. Trần Du Lịch, nguyên Đại biểu Quốc hội TP.HCM với dòng chữ: "NỀN KINH TẾ KHÔNG THIẾU TIỀN, CHỈ THIẾU VỐN". Nhiều người cho rằng đây là cách chơi chữ. Nhưng với người làm tài chính tiền tệ, đây là một chẩn đoán bệnh học chính xác nhất về kinh tế Việt Nam giai đoạn 2020-2026. Bài viết này sẽ phản biện theo nghĩa khoa học: làm rõ, bổ sung và chỉ ra hàm ý chính sách.

I. TIỀN VÀ VỐN – HAI PHẠM TRÙ KHÁC NHAU TRONG KINH TẾ HỌC.

Trong lý luận tài chính, Tiền (Money) và Vốn (Capital) là hai khái niệm hoàn toàn khác:

1. Tiền (Money): Là phương tiện thanh toán, thước đo thanh khoản. Đo bằng M2, tiền gửi, tiền mặt lưu thông. Đặc tính: Ngắn hạn, sợ rủi ro, tính lỏng cao, sinh lời thấp. Tiền chỉ cần in ra hoặc huy động là có.

2. Vốn (Capital): Là Tiền được gắn thêm 3 điều kiện: Niềm tin (Trust) + Thể chế (Institution) + Thời gian (Time). Công thức có thể viết: VỐN = TIỀN x HỆ SỐ TÍN NHIỆM x HỆ SỐ THỂ CHẾ. Vốn phải chấp nhận rủi ro, nằm lại 5-20 năm trong nhà máy, công nghệ, con người.

Joseph Schumpeter đã nói: "Không có vốn nào là không có rủi ro, và không có phát triển nào chỉ dựa trên tiền".

II. Bằng chứng Việt Nam đang thừa Tiền

• Thanh khoản hệ thống dư thừa triền miên: Từ 2023 đến nay, tăng trưởng huy động luôn cao hơn tăng trưởng tín dụng. Lãi suất huy động có lúc về 1,5-2%/năm, Ngân hàng Nhà nước phải liên tục phát hành tín phiếu hút bớt tiền về, có thời điểm hút hơn 200.000 tỷ đồng.

• Lãi suất rẻ không kích được đầu tư - Bẫy thanh khoản kiểu Keynes: Khi niềm tin suy giảm, dù lãi suất cho vay về 6-7%, doanh nghiệp vẫn không vay để mở rộng sản xuất. Họ sợ không bán được hàng.

• Tiền găm vào tài sản trú ẩn: Tiền không vào sản xuất mà chảy vào vàng, USD chợ đen, bất động sản bỏ hoang. Đây là biểu hiện điển hình của Tiền mất phương hướng, không tìm thấy kênh biến thành Vốn.

III. TẠI SAO TIỀN KHÔNG BIẾN THÀNH VỐN? 4 NÚT THẮT TỬ HUYỆT.

1. Nút thắt kỳ hạn - Thiếu Vốn dài hạn

Cấu trúc vốn của Việt Nam bị lệch nghiêm trọng: Hơn 80% tiền gửi là ngắn hạn dưới 12 tháng, nhưng nền kinh tế cần vốn 10-20 năm cho công nghiệp, hạ tầng, công nghệ. Ngân hàng không dám chuyển hóa kỳ hạn quá mức vì sợ rủi ro thanh khoản. Thị trường vốn trung dài hạn (trái phiếu doanh nghiệp, cổ phiếu) sau khủng hoảng 2022-2023 (SCB, Tân Hoàng Minh, Vạn Thịnh Phát) gần như đóng băng niềm tin. Doanh nghiệp chỉ còn một kênh duy nhất là ngân hàng, mà ngân hàng thì chỉ có tiền ngắn hạn.

2. Nút thắt tín nhiệm - Thiếu Vốn tin cậy

Ngân hàng thừa tiền nhưng không dám cho vay vì không định giá được rủi ro. 3 vấn đề: Báo cáo tài chính thiếu trung thực; Tài sản đảm bảo 70-80% là bất động sản, khi thị trường BĐS đóng băng thì không định giá được; Dòng tiền tương lai của doanh nghiệp SME không kiểm chứng được. Kết quả: Ngân hàng thà cho vay cá nhân mua nhà (có sổ đỏ giữ) với lãi suất thấp còn hơn cho vay một doanh nghiệp sản xuất, một startup công nghệ rủi ro cao. Tiền có, nhưng không có lòng tin để giao.

3. Nút thắt thể chế - Tiền sợ pháp lý

Một đồng vốn dài hạn cần được bảo vệ bởi pháp luật: Hợp đồng được thực thi nhanh, phá sản được xử lý trong 1-2 năm thay vì 5-7 năm, sở hữu trí tuệ được bảo vệ, đất đai rõ ràng. Ở Việt Nam, một dự án đầu tư mất 2-3 năm làm thủ tục, chi phí tuân thủ (compliance cost) quá cao, rủi ro pháp lý bị thanh tra lại. Khi đó, tiền sẽ chọn nằm im hoặc ra nước ngoài. Đó là lý do dòng vốn FDI chỉ vào những nơi có sẵn khu công nghiệp, hạ tầng pháp lý an toàn.

4. Nút thắt văn hóa vốn - Thiếu Vốn rủi ro (Venture Capital)

Nền kinh tế muốn đột phá phải có vốn dám thua. Văn hóa kinh doanh Việt Nam vẫn là Vốn vay - Nợ phải trả (Debt) chứ không phải Vốn góp - Cùng lời cùng lỗ (Equity). Chúng ta thiếu hệ sinh thái quỹ đầu tư mạo hiểm, thiếu sàn cho vốn thoái lui, thiếu luật cho phép startup phá sản nhanh. Không có vốn rủi ro, tiền không bao giờ dám biến thành vốn sáng tạo, vốn công nghệ.

IV. HỆ QUẢ NGUY HIỂM KHI TIỀN KHÔNG THÀNH VỐN.

Hyman Minsky đã cảnh báo về điều này. Khi tiền thừa không vào được sản xuất, nó sẽ tạo ra 2 hệ quả:

• 1. Lạm phát tài sản (Asset Inflation): Giá đất, giá vàng tăng phi mã trong khi nhà máy đóng cửa, công nhân mất việc. Tăng trưởng không có chất lượng.

• 2. Bất ổn tài chính - Nợ xấu tương lai: Để đạt chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng, ngân hàng buộc phải đẩy vốn ra cho vay tiêu dùng, cho vay đảo nợ, cho vay sân sau. Tạo ra tăng trưởng tín dụng ảo, nợ xấu bị che giấu.

Chỉ số ICOR (Incremental Capital Output Ratio) của Việt Nam vẫn ở mức 6-7, nghĩa là cần 6-7 đồng vốn mới tạo ra 1 đồng tăng trưởng GDP. Rất kém hiệu quả so với mức 3-4 của các nước trong khu vực giai đoạn cất cánh. Điều đó chứng tỏ vốn đang được sử dụng lãng phí.

V. KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH – ĐỪNG BƠM THÊM TIỀN, HÃY THÔNG MẠCH VỐN.

Phản biện lại nhận định của TS. Trần Du Lịch, tôi hoàn toàn đồng tình nhưng muốn đi xa hơn: Giải pháp không phải là bơm thêm tiền (nới lỏng tiền tệ, hạ lãi suất), mà là làm cho Tiền tự nguyện biến thành Vốn. 4 kiến nghị:

1. Tập trung cải cách thị trường VỐN, không phải thị trường TIỀN: Phục hồi thị trường trái phiếu doanh nghiệp chuẩn mực, minh bạch xếp hạng tín nhiệm; phát triển nhà đầu tư tổ chức dài hạn như quỹ hưu trí, quỹ bảo hiểm để có nguồn vốn dài hạn thật sự.

2. Biến tài sản thành vốn: Cho phép thế chấp bằng dòng tiền tương lai, bằng hợp đồng, bằng sở hữu trí tuệ, bằng cổ phiếu, thay vì chỉ phụ thuộc vào sổ đỏ bất động sản. Cần Luật Fintech và sandbox cho vay dựa trên dữ liệu.

3. Giảm chi phí thể chế còn giá trị hơn giảm 1% lãi suất: Một thủ tục đầu tư giảm 6 tháng, một bản án hợp đồng được thi hành trong 6 tháng sẽ có tác dụng hơn bất kỳ gói hỗ trợ lãi suất nào.

4. Nuôi dưỡng vốn dám rủi ro: Có Luật riêng cho quỹ đầu tư mạo hiểm, cơ chế phá sản nhanh cho startup trong 6 tháng, ưu đãi thuế cho nhà đầu tư thiên thần. Không có vốn liều thì không có đổi mới sáng tạo.

Tóm lại, câu nói của TS. Trần Du Lịch là một chẩn đoán lâm sàng chính xác: Bệnh của kinh tế Việt Nam không phải thiếu máu (tiền), mà là xơ vữa mạch máu (thể chế), khiến máu không đến được các cơ quan cần nó. Bơm thêm máu khi mạch máu tắc chỉ làm vỡ mạch và tạo ra bong bóng. Việc cần làm là thông mạch.