Đỗ Cao Sang: TÊN NGƯỜI - NHỮNG ĐIỀU THÚ VỊ

TÊN NGƯỜI - NHỮNG ĐIỀU THÚ VỊ

- Đỗ Cao Sang -

Cho đến nay chưa có nghiên cứu nào chỉ ra cụ thể về lịch sử hình thành tên người. Mỗi chúng ta đều có một cái tên nhưng rất nhiều người không hiểu rõ ràng về ý nghĩa của chính tên mình, đặc biệt là người phương Tây. Môn nghiên cứu tên người đã được hình thành với tên gọi là danh tính học giúp ta phần nào hiểu những điều bí ẩn và ý nghĩa của các tên gọi.

Theo từ nguyên học, các tên dùng trên thế giới hiện nay đều có nghĩa. Điều này chứng tỏ rằng các tên gọi đều có gốc gác là những từ vựng bình thường. 

Mặc dù các nền văn hoá đều có việc đặt tên nhưng phong tục dùng tên của các dân tộc trên thế giới rất khác nhau. Có những nơi, như  ở Indonesia, tên chỉ là dấu hiệu để phân biệt người này với người khác. Trái lại, ở Trung Quốc, tập quán đặt tên và văn hoá tên gọi vô cùng phức tạp. Ngoài tên gọi thông thường, đàn ông Trung Quốc thường có nhiều tên gọi được đặt theo từng giai đoạn tuổi tác khác nhau. Đặt tên cho con cái ở TQ nói riêng và các nước ảnh hưởng văn hoá TQ ở Châu á nói chung đã trở thành vấn đề trọng đại trong mỗi gia đình.

Mục đích đầu tiên của tên là phân biệt các cá nhân với nhau.

Hãy tưởng tượng thế giới này sẽ ra sao khi người ta không có tên gọi riêng. Thay vì nói : “David là bác sỹ”, người ta phải làm cả một câu: “Người đàn ông cao, đẹp trai sống ở đường Regent là bác sỹ”.

Ngoài ra, với từng dân tộc khác nhau, tên người còn có những ý nghĩa khác. ở Trung quốc, tên người phản ánh cả dòng họ, chi phái trong một tổ tông. Với một số dân tộc Châu Phi, tên người còn cho phép phân biệt thứ tự ai ra đời trước trong một gia đình chung cha mẹ.

Hãy xem cấu trúc tên của người Châu Âu.

Mỗi người sau khi sinh ra sẽ được đặt cho một cái tên, gọi là given name. Trái với family name, given name không kế thừa qua các đời. Tại Châu Âu và Bắc Mỹ, given name được đặt trước family name (hay còn gọi là surname hay last name). Người ta gọi tên đó là first name hay fore-name. Đôi khi họ còn gọi là Christian name.

Với những nước nói tiếng Anh, tên lót, hay tên giữa (middle name) được coi là một given name thứ hai. Hầu như ai cũng có ít nhất một middle name. Khi phải diễn tả tên đầy đủ, người ta đặt nó vào giữa first name và family name (hay last name/surname). Một số người viết middle name của họ ở dang viế tắt trước first name như George W. Bush. Đôi khi người ta còn thích dùng middle name hơn cả first name. cho nên khi giao tiếp, chúng ta cần chú ý đến sở thích dùng tên của người đối thoại với mình để có cách gọi phù hợp. Hãy hỏi rõ, bạn muốn tôi gọi bạn là gì nhỉ, trước mỗi cuộc gặp gỡ. 

Vậy family name (còn gọi là surname) là gì?

Là tên được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Không nên nhầm lẫn mà so sánh nó với cái gọi là họ ở văn hoá gọi tên Trung Quốc, Triều Tiên và Việt Nam. Vì người con gái Phương Tây có thể thay đổi familyname của mình bằng family name của chồng.

ở Châu Âu, familyname được sử dụng từ thế kỷ 12th, nhưng vài thế kỷ sau nó mới trở nên phổ biến. Mục đích nguyên thuỷ, ban đầu của surname là phân biệt rõ hơn người này với người khác.

Số là vào thế kỷ 13th ,có đến một phần ba số đàn ông Châu Âu dùng firstname là John, William, Richard. Để phân biệt các cá thể khác nhau, người ta phải nói thêm cho rõ. Chẳng hạn, có nhiều William khác nhau, thì họ nói “William con trai ông John (the son of John)” hay tiếng Anh viết kiểu sở hữu cách là “John’s son”. Thế là dần dần cái tên Johnson ra đời. Tương tự như vậy với Anderson, Thomson, Marison, Edison, Harrison,…Ngoài ra người ta còn có thể nói “William làm đầu bếp (Cook)” hay “William có mái tóc nâu (Brown)”… Thế là tên Cook, Browm… cũng ra đời trong hoàn cảnh như vậy. Các surname từ đó được truyền từ đời cha mẹ sang đời con cái.

Có thể chia surname theo bốn nhóm sau:

- Surname có gốc gác từ given name như Johnson, Williams, và Thomson…Phần lớn chúng được đặt theo tên cha nhưng đôi khi cũng có trường hợp lấy theo tên mẹ.

- Surname có gốc gác nghề nghiệp như Smith (thợ rèn), Clark(người thu ngân), Wright (nhà viết kịch).

- Surname có gốc tích là địa danh cư trú của người mang tên đó như Hill, Woods, Ford....

- Surname có gốc gác là tên riêng (nickname) như Longman, Young, White,...

Như đã nói, tên người đều có ý nghĩa và nguồn gốc cả. Có những cái tên có ý nghĩa rõ ràng như Thanh, Nguyệt, Phong. Có nhiều tên được đặt theo kỷ niệm hoặc sự kiện riêng có của mỗi người như Trường Sơn, Hoà Bình...Nhưng điều khó khăn chính là truy nguyên và tìm ý nghĩa tên của người phương Tây.

Sau đây là những ví dụ điển hình nhất:

Madona có gốc Latin, nghĩa là “my lady”.

Mark theo tên của thánh Mark, gốc là Marcus, tác giả của bản sách phúc âm thứ hai trong kinh Tân ước. Ông là thánh bảo hộ của thành Venice. Hai người có tên này nổi tiếng trong lịch sử là Mark Antony (người tình của Cleopatra) trong lịch sử La mã cổ đại và nhà văn Mark Twain.

George có gốc ngôn ngữ Latin chắp từ hai từ có nghĩa là earth và work.

Vì chúa Jesus tên thật là Christ nên ở Châu âu rất nhiều người cũng đặt tên theo vị thánh này. Tương tự như Maria, Joseph…. Cũng phải nói thêm rằng ở văn hoá phương Tây, người ta yêu kính ai thì đặt tên con mình theo người đấy. Điều này khác hẳn ở VN và TQ, người ta sợ nhất là đặt trùng tên với người hơn tuổi hoặc đã mất trong dòng họ, coi đó là việc bất kính. Đặt tên “phạm huý” nghĩa là có tên giống vua chúa, hay hoàng thân quốc thích… đều mang tội nặng, thậm chí có thể bị xử chết.

Nguồn gốc việc ra đặt tên cho trẻ em cũng lắm điều thú vị. Với quốc gia nào cũng vậy, người ta thường đặt tên con mình theo những người nổi tiếng, những chính trị gia, những ngôi sao màn bạc tên tuổi. đương nhiên ai cũng tránh tên những nhân vật phản diện nổi lên trong phim ảnh, sách báo mà xã hội đều biết. Chẳng hạn, ở VN, chẳng ai đặt tên con mình là Sở vì chẳng ai yêu thích gì tên lật lọng Sở Khanh trong truyện Kiều. Hay là gần đây, người ta cũng ít đặt tên con mình là Chí, chỉ vì sợ cái tên Chí Phèo ám ảnh. Còn ở nước Anh, hiện nay có đến năm ngàn trẻ em tên là Backham (tên của cầu thủ người Anh hào hoa, tài ba bậc nhất giới thể thao).

Ngoài ra, mỗi dân tộc đều trải qua những giai đoạn lịch sử thăng trầm riêng và yếu tố này cũng ảnh hưởng nhiều đến việc đặt tên người, người ta có thể nghiên cứu lịch sử các dân tộc qua tên người. Với nước Nga, cái tên Cachiusa rất phổ biến sau đại chiến thế giới lần thứ 2 vì trong thời kỳ này, bài hát về cô gái Cachiusa nào đó đã gây xúc động không ít tâm hồn người dân Nga. Nó nổi tiếng và phổ biến chẳng khác nào “Như có Bác Hồ trong ngày vui đại thắng” của VN vậy. Trước những năm 80, thời kỳ mưa bom bão đạn, nhạt muối vơi cơm, rất nhiều trẻ em VN mang tên Trường Sơn, Chiến Thắng, Nhất Thống, Hoà Bình… Những cái tên chứa đầy dấu ấn, kỷ niệm, phản ánh ước mơ, khát khao cháy bỏng của nhân dân ta mà đến bây giờ còn gây không ít xúc động.

Như vậy tìm hiểu về tên người, chúng ta hiểu được rằng bất cứ cái tên nào đều có và nên có một ý nghĩa nhất định. Bởi thế ngày nay, người ta không còn cẩu thả khi gọi tên con cái như trước nữa. Nắm được tâm lý này, đã xuất hàng chục trang website và đầu sách nói về cách đặt tên con cho các bậc cha mẹ tham khảo. Còn với các nhà sử học, nghiên cứu tên người cũng trợ giúp không nhỏ trong lĩnh vực riêng của họ. Tuy nhiên, trên bình diện ngôn ngữ, vấn đề tên người vẫn còn nhiều điều cần được tìm hiểu, nghiên cứu cụ thể, khoa học hơn.  

Hanoi, ngày 07 tháng 2 năm 2018