Ở Nga, suốt hàng thế kỷ, thứ ăn sâu vào máu lại là: hiệp ước chỉ có giá trị chừng nào cán cân quyền lực lúc đặt bút ký chưa thay đổi
MỜI ĐỌC:
Bắt đầu từ Potsdam nhé. Vua Phổ Friedrich Đại đế muốn dẹp cái cối xay gió cạnh cung điện Sanssouci. Lão thợ xay từ chối. Nhà vua dọa có thể tịch thu cái cối xay dễ như trở bàn tay. Lão thợ xay đáp tỉnh bơ: "Bệ hạ làm thế được, nếu ở Berlin không có tòa án." Cái cối xay đó vẫn đứng sừng sững tới tận hôm nay.
Hồi mới nghe chuyện này, đầu tôi không tiêu hóa nổi. Vua gì mà chịu lùi bước trước một thằng thợ xay vì sợ tòa án? Gặp Sa hoàng Nga thì đừng hòng có chuyện kiện tụng. Ổng san phẳng cái cối xay, thủ tiêu luôn thằng thợ xay, và chẳng ai lấy làm lạ. Bởi ở châu Âu từ thời Luật La Mã, dù có ngoại lệ, người ta vẫn giữ nguyên tắc “pacta sunt servanda”: đã ký là phải giữ lời, kể cả khi kẻ kia yếu hơn. Còn ở Nga, suốt hàng thế kỷ, thứ ăn sâu vào máu lại là: hiệp ước chỉ có giá trị chừng nào cán cân quyền lực lúc đặt bút ký chưa thay đổi.
Moscow lớn mạnh được chính nhờ cái trò đó. Thế kỷ 14, các vương công Moscow là lũ tay sai mẫn cán nhất của Hãn quốc. Ivan Kalita lết tới quỳ lạy Khả hãn để giành quyền đi thu cống phẩm, vắt kiệt máu dân mình. Khi thành Tver láng giềng nổi dậy chống quân Tatar, chính Kalita dẫn quân Tatar tới tàn phá tan hoang thành phố. Cứ thế cho đến khi Moskva đủ lông đủ cánh. Năm 1480, Ivan III đơn giản là quỵt luôn, không nộp cống nữa, còn cháu nội ổng là Ivan Bạo chúa sau này nuốt trọn Kazan và Astrakhan – những kẻ thừa kế của Hãn quốc. Nhiều thế hệ cúi đầu phục tùng, để rồi ngay khoảnh khắc nắm được sức mạnh là lật mặt. Đó không phải là phá vỡ nguyên tắc, mà chính là nguyên tắc của Nga.
Thực ra nước Nga từng có một truyền thống khác. Novgorod từng là cộng hòa thương mại có hội đồng nhân dân, nơi khế ước trói buộc quyền lực của vương công. Liên minh Hanse đặt thương điếm ở đó, thương nhân từ Lübeck làm ăn theo luật lệ đàng hoàng. Kết quả sao? Năm 1478, Ivan III khuất phục Novgorod; năm 1494, ổng đóng cửa thương điếm và tống giam đám thương nhân Đức. Vài thập kỷ sau, sứ thần Habsburg Herberstein ghi lại rằng người Moscow quan niệm ý của Vương công chính là ý Trời. Mà đã là ý Trời thì hiệp ước nào cản nổi?
Năm 1918, vẫn cái bổn cũ soạn lại với Đức. Phe Bolshevik ký hòa ước Brest-Litovsk nhục nhã với Đế chế Đức, và Lenin nói toạc ra mục đích: nước Nga cần một "quãng nghỉ lấy hơi". Tháng 11/1918, Đức vừa bại trận, Moskva xé ngay hiệp ước. Nhớ kỹ cụm từ “quãng nghỉ lấy hơi” nhé, lát nữa còn dùng lại.
Cái tư duy này không chỉ nằm ở chính trị vĩ mô, nó ngấm từ chuyện nhỏ nhặt nhất. Tiếng Nga có câu ngạn ngữ: "Luật pháp như cái càng xe, anh bẻ hướng nào nó đi hướng đó." Tôi thuộc lòng bài học này từ hồi đi học, vì Ukraine chúng tôi cũng từng mang nặng cái di sản Xô Viết đó. Hễ chuông báo ra chơi reo lên, giáo viên lại phán: "Chuông reo cho giáo viên, không phải cho các cô cậu nha." Luật đặt ra cho tất cả, nhưng kẻ nắm quyền mới quyết định khi nào tiết học kết thúc. Đứa trẻ lớn lên với bài học xương máu: luật lệ trên giấy chỉ để làm cảnh, kẻ nào đủ mạnh thì chẳng việc gì phải tuân theo.
Nga đã đối xử với Ukraine y hệt như vậy. Năm 1991, Moscow công nhận biên giới của chúng tôi. Năm 1994, qua Bản ghi nhớ Budapest, chúng tôi đổi kho vũ khí hạt nhân lớn thứ ba thế giới lấy cam kết bảo đảm chủ quyền. Năm 1997, Hiệp ước Hữu nghị một lần nữa xác nhận đường biên giới, năm 2003 thêm một hiệp ước biên giới riêng nữa. Giấy trắng mực đen, chữ ký con dấu rõ ràng. Khi Nga còn yếu, mọi thứ đều có hiệu lực. Nhưng khi thấy mình đủ mạnh, năm 2014 họ cướp Crimea và Donbas. Năm 2022, Moscow ném luôn thỏa thuận Minsk – thứ mà Đức và Pháp cất công làm trung gian – vào sọt rác để phát động cuộc chiến tổng lực.
Còn phương Tây thì sao? Sau mỗi lần bị lật kèo lại hăm hở đi tìm nút "khởi động lại". Sau cuộc chiến Gruzia năm 2008, Hillary Clinton tặng Lavrov cái nút đỏ định ghi chữ "Khởi động lại" bằng tiếng Nga, nhưng dịch nhầm thành "Quá tải". Sau vụ Crimea năm 2014 thì đẻ ra Nord Stream 2. Họ ngây thơ tưởng Nga bấm nút vì đã hoàn lương. Sự thật là Nga chỉ bấm nút khi thấy mình yếu thế, cần câu giờ, cần tiền và công nghệ. Một “quãng nghỉ lấy hơi”, y chang năm 1918.
Giờ thì hiểu tại sao mọi hiệp ước với Nga đều chung một kết cục rồi chứ? Với Moscow, chữ ký chỉ là một quãng nghỉ lấy hơi, có giá trị cho tới khi họ hồi sức. Chẳng phải vì người Nga xấu xa, mà vì cỗ máy nhà nước Nga vận hành theo kiểu đó suốt hàng trăm năm nay rồi.
Thế nên ai còn ôm mộng Moscow sẽ ký một tờ giấy mới ở Abu Dhabi rồi lần này sẽ giữ lời: tỉnh mộng đi, toàn chuyện nhảm nhí. Lão thợ xay ở Sanssouci còn có tòa án ở Berlin chống lưng. Còn đối mặt với Moscow, làm gì có tòa án nào, chỉ có sức mạnh của chính mình. Đó là thứ ngôn ngữ duy nhất mà nước Nga chịu hiểu.
---------
Le Quang
Nhận xét
Đăng nhận xét