ĐƯỜNG SẮT CAO TỐC TRUNG QUỐC: THỨ PHƯƠNG TÂY CHÊ NHƯNG KHÔNG LÀM ĐƯỢC
Nhiều năm qua, mỗi khi nói đến đường sắt cao tốc Trung Quốc, thế giới phương Tây thường có ba giọng điệu quen thuộc.
Thứ nhất: xây bằng nợ.
Thứ hai: hiệu quả thấp.
Thứ ba: độc tài nên mới làm nhanh được.
Ba ý đó không hoàn toàn sai. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, họ đã bỏ lỡ câu hỏi lớn hơn:
Nếu mô hình ấy tệ đến vậy, vì sao những nền dân chủ giàu hơn, công nghệ cao hơn, vốn mạnh hơn… lại không làm nổi điều tương tự?
Đây mới là nghịch lý thật.
---
1. Trung Quốc không chỉ xây tàu, họ xây năng lực quốc gia
Nhiều người nhìn đường sắt cao tốc như một dự án giao thông.
Sai.
Trung Quốc nhìn nó như:
công nghiệp luyện kim,
cơ khí chính xác,
điện tử công suất,
điều khiển tín hiệu,
vật liệu mới,
quy hoạch đô thị,
tài chính công,
thống nhất thị trường lao động.
Một km đường ray không chỉ để tàu chạy.
Nó là bài kiểm tra xem quốc gia đó có thể:
phối hợp hàng nghìn doanh nghiệp,
tiêu chuẩn hóa kỹ thuật,
huy động vốn dài hạn,
giải phóng mặt bằng,
tổ chức chuỗi cung ứng,
duy trì thi công nhiều năm liên tục hay không.
Nói ngắn gọn:
Đường sắt cao tốc là bài thi năng lực nhà nước.
Và Trung Quốc đã làm bài thi đó ở cấp độ mà ít ai sánh kịp.
---
2. Phương Tây giàu tiền, nhưng nghèo khả năng hành động tập thể
Mỹ có vốn.
Châu Âu có công nghệ.
Nhật có kinh nghiệm.
Nhưng mỗi nơi lại mắc một nút thắt riêng.
Mỹ:
kiện tụng kéo dài
phân quyền nhiều tầng
chính trị chu kỳ ngắn
thay chính quyền là đổi ưu tiên
Kết quả: bàn mười năm, cãi hai mươi năm, xây ba mươi năm chưa xong.
Châu Âu:
kỹ thuật tốt
nhưng chia nhỏ quốc gia
thủ tục môi trường nặng
chi phí lao động cao
đồng thuận chính trị chậm
Nhật:
quá thành công sớm
dân số già
thị trường nội địa bão hòa
Trong khi đó Trung Quốc có thứ quý hơn tiền:
khả năng quyết định rồi làm đến cùng.
---
3. Điều phương Tây chê lại chính là lợi thế cạnh tranh
Họ chê Trung Quốc:
tập trung quyền lực
ngân hàng quốc doanh
doanh nghiệp nhà nước
kế hoạch dài hạn
Nhưng chính bốn thứ đó cho phép:
huy động vốn rẻ hàng nghìn tỷ USD
chuẩn hóa hàng loạt
mua công nghệ rồi nội địa hóa
xây mạng lưới đồng bộ thay vì manh mún
Nói cách khác:
Thứ bị coi là méo mó theo kinh tế học thị trường lại là ưu thế trong các siêu dự án hạ tầng.
Đây là điều nhiều người không muốn thừa nhận.
---
4. Nhưng Trung Quốc cũng trả giá thật
Không có mô hình thần thánh.
Trung Quốc trả giá bằng:
nợ lớn
vài tuyến hiệu quả thấp
đầu tư vượt nhu cầu ở nơi dân thưa
rủi ro tài chính địa phương
phụ thuộc vào tăng trưởng liên tục để hấp thụ chi phí
Tức là họ đổi: rủi ro trì trệ lấy rủi ro nợ nần.
Phương Tây thì ngược lại: đổi an toàn thể chế lấy bất lực hành động.
Hai bên đều có giá phải trả.
---
5. Bài học cho Việt Nam
Sai lầm lớn nhất là học hai cực đoan:
Cực đoan 1: thần tượng Trung Quốc
Cứ vay thật lớn, làm thật nhanh, mặc kệ hiệu quả.
Cực đoan 2: chê bai để đứng yên
Viện đủ lý do thủ tục, vốn, cơ chế… rồi không làm gì cả.
Con đường đúng là:
học năng lực tổ chức của họ
học tiêu chuẩn hóa
học quy hoạch liên vùng
học nội địa hóa công nghiệp phụ trợ
Nhưng phải tránh:
đầu tư phô trương
vay vượt sức trả
quyết định không phản biện
---
6. Kết luận
Đường sắt cao tốc Trung Quốc không chứng minh rằng độc tài tốt hơn dân chủ.
Nó chỉ chứng minh một điều khó nghe hơn:
Nhiều nền dân chủ hiện đại đã đánh mất năng lực xây dựng những việc lớn.
Và khi một xã hội chỉ còn giỏi tranh luận mà không còn giỏi kiến tạo, họ sẽ bắt đầu chê những ai còn làm được.
Còn Trung Quốc, dù đúng sai thế nào, đã kịp biến thép, điện, bê tông và thời gian thành quyền lực quốc gia.
Đó mới là điều khiến thế giới khó chịu nhất.
Nhận xét
Đăng nhận xét