Lê Văn Thịnh: NGHỀ XÂY DỰNG: KHOẢNG LẶNG SAU NHỮNG CÔNG TRÌNH VÀ NỖI TRĂN TRỞ CỦA NGƯỜI TRONG CUỘC

NGHỀ XÂY DỰNG: KHOẢNG LẶNG SAU NHỮNG CÔNG TRÌNH VÀ NỖI TRĂN TRỞ CỦA NGƯỜI TRONG CUỘC

- Lê Văn Thịnh -

Hướng tới kỷ niệm 70 năm đào tạo và 60 năm thành lập Trường Đại học Xây dựng Hà Nội – cái nôi của biết bao thế hệ kỹ sư – lòng tôi bỗng thắt lại khi nhìn về thực trạng "cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt" của ngành xây dựng hôm nay. Là một kỹ sư kết cấu đã kinh qua đủ mọi vị trí, từ bục giảng, nghiên cứu khoa học, thiết kế, thi công thực địa cho đến quản lý nhà nước, tôi xin được trải lòng về cái nghề mà mình đã gắn bó trọn đời bằng tất cả sự trăn trở.

1. Nghề của những "hy sinh thầm lặng" và sự bạc bẽo cuối con đường

Ít ai bên ngoài thấu hiểu được nỗi lòng của người làm xây dựng. Đây là một nghề "bán sức, bán chất xám" giữa nắng gió và hiểm nguy công trường, nhưng sự tôn vinh từ xã hội đôi khi lại tỉ lệ nghịch với những giá trị bền vững mà chúng tôi tạo ra cho đất nước. 

Người kỹ sư hôm nay đang gánh trên vai áp lực kép: vừa phải đảm bảo kỹ thuật, tiến độ, vừa phải đối mặt với nỗi lo cơm áo gạo tiền khi tình trạng nợ lương, lạm dụng sức lao động để tối ưu chi phí đang dần trở thành một thực trạng đau lòng.

2. Những "vết nứt" từ hệ thống và cơn bão giá

Sự bất cập trong quản lý là căn nguyên của nhiều hệ lụy. Khi người đứng đầu không am hiểu chuyên môn, những quyết định duy ý chí thường xuyên gây áp lực sai lệch lên cấp dưới. 

Bên cạnh đó, căn bệnh "bỏ thầu giá rẻ" (low-ball bidding) để thắng thầu bằng mọi giá đã dẫn đến những hệ lụy khôn lường: nhà thầu buộc phải cắt giảm chất lượng hoặc "rút ruột" công trình để bù lỗ. "Vết xe đổ" của cơ chế phần trăm, tình trạng phá giá thầu đang bào mòn lợi nhuận của doanh nghiệp.

Chưa dừng lại ở đó, "bão giá" vật liệu xây dựng như một nhát dao chí mạng đối với các hợp đồng trọn gói. Khi dự toán lập từ nhiều năm trước không còn phù hợp với thực tế, mỗi mét khối bê tông đổ xuống đôi khi lại là một khoản lỗ hiện hữu cho nhà thầu. 

Đặc biệt, cơ chế "tiết kiệm 5%" trong đấu thầu ngân sách, cộng với sự khắt khe của công tác thanh kiểm toán theo nguyên tắc "thiếu thì nhà thầu chịu, thừa thì cắt bỏ", đã đẩy những đơn vị thi công vào thế "chết trên đống tài sản".

3."Cửa tử" mang tên hợp đồng trọn gói

Đây có lẽ là nỗi ám ảnh lớn nhất của các nhà thầu hiện nay. Trong bối cảnh "bão giá" vật liệu biến động không ngừng, các dự án ký hợp đồng đơn giá cố định hoặc trọn gói gần như rơi vào "cửa tử". 

Mỗi mét khối bê tông đổ xuống là một khoản lỗ hiện hữu khi dự toán từ vài năm trước đã hoàn toàn lạc hậu.

Đáng nói hơn, trong khi chủ đầu tư và nhà thầu đều hiểu hợp đồng trọn gói là "lời ăn lỗ chịu", thì các cơ quan thanh tra, kiểm toán lại thường thực thi công vụ theo nguyên tắc đầy khắt khe: "thiếu thì nhà thầu ráng chịu, thừa thì cắt bỏ". Cách tiếp cận này khiến việc thực hiện hợp đồng trọn gói trở nên đầy rẫy rủi ro và hàm oan cho những đơn vị làm nghề chân chính. Với tình trạng thiếu vắng bộ đơn giá địa phương như sắp tới, sẽ chẳng còn nhà thầu nào dám mặn mà với loại hình hợp đồng này.

4. Bài toán nhân lực-Khi người giỏi "quay lưng" với nghề

Hệ quả tất yếu của một môi trường khắc nghiệt và đãi ngộ thấp là làn sóng chuyển dịch nhân sự. Lớp trẻ đang dần quay lưng với nghề, dẫn đến tình trạng "thừa mà thiếu": thừa nhân lực chung nhưng thiếu hụt trầm trọng những kỹ sư chất lượng cao. Khi những người giỏi nhất rời bỏ công trường để tìm kiếm sự ổn định, chất lượng và an toàn của các công trình tương lai sẽ đi về đâu? 

5. Ánh sáng từ công nghệ và sự minh bạch pháp lý

Dù bức tranh chung có phần xám xịt, tôi vẫn tin rằng: Nghề xây dựng không chỉ là xây những bức tường, mà là xây dựng nền tảng cho quốc gia

Để gỡ nút thắt này, chúng ta cần một sự thay đổi quyết liệt từ cơ chế. Hy vọng rằng Luật Xây dựng 2025 sẽ mang đến những điểm sáng, đơn giản hóa các thủ tục chứng chỉ hành nghề và đặc biệt là bắt buộc ứng dụng BIM (Building Information Modeling). Công nghệ sẽ là công cụ để làm "sạch" và hiện đại hóa ngành, giúp tối ưu hóa chi phí và tạo ra sự minh bạch pháp lý.

Thay vì khuyên con cháu bỏ nghề, chúng ta hãy cùng nhau thay đổi vị thế của người làm nghề. Liệu rằng sự thiếu hụt nhân lực hiện nay có thể trở thành một "cú hích" để những người kiên trì bám trụ xứng đáng nhận được một vị thế và mức đãi ngộ công bằng hơn? 

Đã đến lúc cần trả lại giá trị thực cho những người đang miệt mài kiến tạo nên diện mạo của tổ quốc.