GS. Nguyễn Tuấn: Tiếng Việt 'lai căng'

Tiếng Việt 'lai căng' 

Bộ câu hỏi "lấy ý kiến trẻ em" chỉ có 4 câu, nhưng có quá nhiều sai sót về phương pháp luận. Những sai sót đó nghiêm trọng đến mức kết quả khảo sát không thể sử dụng làm bằng chứng đáng tin cậy cho bất cứ việc xây dựng chánh sách nào. 

Ở đây, tôi chỉ muốn bàn về cách viết tiếng Việt. 

Ngay trong phần hướng dẫn, phiếu khảo sát viết:

“Em vui lòng cho biết ý kiến bằng cách tích (X) vào ô tương ứng với câu trả lời...”

Chữ "tích" này tôi đoán là cách dùng chịu ảnh hưởng của tiếng Anh tick, chớ chẳng liên quan gì đến phép tính tích trong toán học. 

Mà, tại sao phải dùng một cách diễn đạt lai căng như vậy, khi tiếng Việt đã có chữ "đánh dấu" rất rõ nghĩa? Sao không viết ngắn gọn:

“Em hãy chọn câu trả lời bằng cách đánh dấu X vào ô bên cạnh.”

Nhưng đó mới chỉ là phần hướng dẫn. Đọc đến câu hỏi 1, tôi càng ngạc nhiên hơn. 

Người soạn bắt đầu bằng một đoạn giải thích dài về "tập hợp các tế bào biệt hóa", "thành phần bên ngoài tế bào", "mô tái sinh", "mô không tái sinh" và "chức năng sinh lý". Sau đó mới hỏi trẻ có đồng ý với quy định cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể khi có sự đồng ý của người đại diện hay không. 

Xin nhớ rằng phiếu khảo sát này dành cho cả trẻ em 7 tuổi! 

Tôi tự hỏi có bao nhiêu em 7 tuổi hiểu được "tế bào biệt hóa" hay "chức năng sinh lý"? Ngay cả người lớn chưa chắc đã hiểu những thuật ngữ này. 

Nếu muốn hỏi trẻ 7–10 tuổi, tại sao không viết đơn giản hơn: 

“Có những người bị bịnh nặng cần được ghép tim hoặc thận để sống. Khi một người qua đời, họ có thể hiến tim hoặc thận để cứu người khác. Việc ghi lại mong muốn hiến tặng đó được gọi là đăng ký hiến tạng.

Theo em, trẻ em có nên được đăng ký hiến tạng sau khi qua đời, nếu ba má đồng ý không?” 

Và cho các em chọn:

☐ Có 

☐ Không

☐ Em chưa biết

☐ Em chưa hiểu câu hỏi

Dĩ nhiên, đây chỉ là một ví dụ về cách diễn đạt. Muốn sử dụng trong khảo sát thực tế, vẫn cần thử nghiệm xem trẻ có hiểu đúng câu hỏi hay không. 

Viết cho trẻ em đọc khó hơn viết cho người lớn đọc. Người viết phải am hiểu vấn đề mới có thể giải thích bằng những từ ngữ giản dị. Dùng thuật ngữ chuyên môn thì dễ, nhưng lúc đó người viết chỉ viết ... cho mình đọc. 

Tôi nghĩ một nguyên tắc đơn giản trong việc soạn câu hỏi khảo sát là: Hãy viết cho người trả lời hiểu, chớ đừng viết để chứng tỏ người đặt câu hỏi hiểu. Bậy hết biết!  

Tiếng Việt của chúng ta đủ phong phú để diễn đạt những vấn đề phức tạp một cách giản dị. Vấn đề là người viết có chịu đặt mình vào vị trí của người đọc hay không.