- Nguyễn Thành Công -
Họ không bắt đầu là kẻ thù.
Họ từng đứng cùng một phía của lịch sử.
Nếu quay lại trước năm 1979, bạn sẽ thấy một Trung Đông rất khác.
Không có Iran đối đầu Mỹ.
Không có Israel luôn sống trong áp lực từ Tehran.
Thay vào đó là một cấu trúc quyền lực khá rõ ràng – nơi Mỹ, Iran và Israel, mỗi bên một vai trò, nhưng cùng nằm trong một quỹ đạo.
Câu chuyện bắt đầu từ năm 1953, với sự kiện 1953 Iranian coup d’état. Khi đó, chính phủ dân cử của Thủ tướng Mossadegh bị lật đổ với sự hậu thuẫn của CIA, và Mohammad Reza Pahlavi được đưa trở lại nắm quyền.
Từ đây, Iran trở thành một trong những đồng minh chiến lược quan trọng nhất của Mỹ tại Trung Đông trong suốt thời kỳ Cold War.
Đó không chỉ là quan hệ ngoại giao. Đó là sự gắn kết về lợi ích.
Iran mua lượng lớn vũ khí hiện đại từ Mỹ, trong đó có cả Grumman F-14 Tomcat – một biểu tượng cho mức độ tin cậy mà Washington dành cho Tehran thời điểm đó. Đổi lại, Mỹ có một “cột trụ” vững chắc để kiểm soát khu vực, ngăn ảnh hưởng từ Liên Xô lan xuống phía Nam.
Ở một góc khác, Israel cũng dần gắn chặt với Mỹ, đặc biệt sau Six-Day War. Khi Pháp rút hỗ trợ quân sự, Mỹ lập tức thay thế và trở thành nhà tài trợ lớn nhất, cả về vũ khí lẫn ngoại giao.
Nhưng điều thú vị nhất lại nằm ở mối quan hệ giữa Iran và Israel.
Một bên là quốc gia Hồi giáo.
Một bên là nhà nước Do Thái.
Họ không công khai là đồng minh. Nhưng họ hợp tác.
Iran là một trong những nước Hồi giáo đầu tiên công nhận Israel từ năm 1950. Trong nhiều năm, Tehran bán dầu cho Tel Aviv, đồng thời hai bên duy trì các kênh hợp tác tình báo và quân sự ở mức kín. Không ồn ào, nhưng đủ sâu để tạo thành một mối liên kết chiến lược.
Ba bên – Mỹ, Iran, Israel – không phải là một liên minh chính thức. Nhưng họ cùng đứng trên một mặt trận: kiềm chế Liên Xô, giữ ổn định trật tự khu vực theo hướng có lợi cho mình.
Mọi thứ vận hành khá trơn tru.
Cho đến khi năm 1979 xảy ra.
Iranian Revolution không chỉ là một cuộc thay đổi chính quyền. Nó là một cuộc thay đổi về bản chất của nhà nước Iran. Ruhollah Khomeini trở về, lật đổ chế độ quân chủ, và thiết lập một mô hình hoàn toàn mới: Cộng hòa Hồi giáo.
Từ đây, Iran không còn định nghĩa mình là một phần của trật tự cũ.
Họ định nghĩa mình bằng sự đối lập.
Mỹ bị gọi là “Quỷ dữ lớn”.
Israel bị gọi là “Quỷ dữ nhỏ”.
Không còn quan hệ ngoại giao. Không còn hợp tác. Không còn vùng xám.
Đỉnh điểm của sự đứt gãy là Iran hostage crisis, khi Đại sứ quán Mỹ tại Tehran bị chiếm giữ, 66 con tin bị giam suốt 444 ngày. Sự kiện này không chỉ là một cuộc khủng hoảng – nó là lời tuyên bố rằng một thời kỳ đã kết thúc.
Từ đó, Iran bắt đầu đi theo một con đường khác.
Không đối đầu trực diện theo kiểu truyền thống, mà mở rộng ảnh hưởng thông qua các lực lượng ủy nhiệm. Những cái tên như Hezbollah hay Hamas dần trở thành một phần trong chiến lược khu vực của Tehran. Ảnh hưởng lan ra Iraq, Syria, Yemen…
Ở phía bên kia, Mỹ và Israel không đứng yên.
Washington hỗ trợ Iraq trong cuộc chiến Iran–Iraq (1980–1988), áp đặt các lệnh cấm vận kéo dài nhiều thập kỷ, và rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018.
Năm 2020, tướng Qasem Soleimani – người đứng sau nhiều hoạt động mở rộng ảnh hưởng của Iran – bị ám sát.
(Ông không phải nguyên thủ quốc gia.
Không phải bộ trưởng quốc phòng.
Nhưng lại là người mà cả Trung Đông phải dè chừng.
Với vai trò chỉ huy lực lượng Quds, đơn vị tinh nhuệ chuyên hoạt động bên ngoài lãnh thổ Iran.
Soleimani được xem là “kiến trúc sư” đứng sau mạng lưới ảnh hưởng của Tehran tại Iraq, Syria, Lebanon và xa hơn nữa.
Những cái tên như Hezbollah hay các lực lượng dân quân trong khu vực không chỉ là đồng minh, mà là một phần trong chiến lược được ông trực tiếp xây dựng và kết nối.
Ông không xuất hiện nhiều trước truyền thông.
Nhưng lại có mặt ở hầu hết các điểm nóng.
Và đó cũng là lý do vì sao, vào năm 2020, khi Mỹ quyết định không kích và kết thúc cuộc đời ông, đó không đơn thuần là việc loại bỏ một cá nhân.
Đó là một thông điệp.
Rằng cuộc đối đầu này không còn dừng ở cấp độ quốc gia, mà đã chạm tới những người đứng sau bàn cờ.)
Israel cũng tiến hành nhiều chiến dịch nhằm vào các cơ sở hạt nhân và kho vũ khí của Iran, đặc biệt gia tăng cường độ trong những năm gần đây.
Đến giai đoạn 2025–2026, căng thẳng không còn là “chiến tranh trong bóng tối” nữa, mà đã chuyển dần sang những màn đáp trả trực diện hơn, với sự can dự ngày càng rõ của Mỹ.
Trong bối cảnh đó, nhiều người vẫn thích gom tất cả vào một câu ngắn gọn:
> VÌ DẦU MỎ !!?
Nghe có vẻ hợp lý. Nhưng thực tế lại là một cách hiểu… quá đơn giản.
Nếu chỉ là dầu, thì mọi thứ đã không kéo dài suốt hàng chục năm với mức độ căng thẳng như vậy.
Nếu chỉ là tài nguyên, thì đã không có những cuộc cách mạng, những hệ tư tưởng đối đầu, hay những mạng lưới quyền lực trải dài khắp Trung Đông.
Dầu mỏ có giá trị. Nhưng nó không đủ để giải thích vì sao một quốc gia sẵn sàng đối đầu trực diện với cả một trật tự thế giới.
Thứ đang vận hành cuộc chơi này nằm sâu hơn nhiều:
là cách mỗi bên nhìn thế giới,
là nỗi ám ảnh về an ninh và tồn tại,
là tham vọng ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới.
Và khi những thứ đó va chạm…
tài nguyên chỉ còn là phần nổi của tảng băng.
Nếu chỉ vì dầu, thì thời của Mohammad Reza Pahlavi, khi Iran là đồng minh thân cận, Mỹ đã có thể kiểm soát nguồn năng lượng này mà không cần bất kỳ xung đột nào. Thực tế, Mỹ ngày nay cũng không phụ thuộc lớn vào dầu Trung Đông như nhiều người nghĩ.
Dầu mỏ là một yếu tố quan trọng, nhưng nó không phải là NGÒI NỔ.
Thứ thực sự khiến mối quan hệ này rạn vỡ và kéo dài đến hôm nay nằm ở những tầng sâu hơn:
một cuộc cách mạng thay đổi ý thức hệ,
một nỗi ám ảnh về an ninh,
một tham vọng mở rộng ảnh hưởng,
và một trật tự khu vực mà không bên nào muốn nhường.
Điều khiến câu chuyện này trở nên đáng suy nghĩ không phải là họ đang xung đột.
Mà là họ từng hiểu nhau rất rõ.
Từng hợp tác.
Từng tin tưởng.
Và có lẽ chính vì từng đứng cùng một phía, nên khi quay lưng, họ biết chính xác phải đánh vào đâu để đối phương đau nhất.
Vậy nên câu hỏi cuối cùng không phải là “ai đúng, ai sai”.
Mà là:
Trong một thế giới nơi lợi ích luôn thay đổi…
liệu những kẻ đang đối đầu hôm nay có thực sự là kẻ thù vĩnh viễn, hay chỉ là những đồng minh cũ… chưa đến lúc bắt tay lại?
#lichsu #gocnhin #suthat #trungdong #iran
Nhận xét
Đăng nhận xét