FB. Mike Anh Vũ: Khủng hoảng NSC

Khủng hoảng NSC.

An trở về nhà sau ca phục vụ ở quán cà phê, lười biếng đẩy cửa căn phòng trọ 9 mét vuông, nhìn quanh một lượt để xem bọn Tiểu Cường chạy vội vào góc nào, rồi quăng ba lô, nằm phịch xuống nệm trong bộ đồ chưa kịp thay từ buổi phỏng vấn hồi sáng. 

“Xem nào… chưa có email báo đậu, mức lương 10 triệu cho vị trí Junior, phỏng vấn lần này là công ty thứ 7 rồi, hay thứ 8 nhỉ?

Bất quá về quê một thời gian rồi tính tiếp, ít ra được ngày 3 bữa cơm.”

Vừa nghĩ, tay An đã cầm điện thoại quẹt trái phải lúc nào không hay như một bản năng. Nhưng hôm nay An thấy lạ, “NSC là cái gì mà xuất hiện dày đặc thế…?”

Một bài viết nói về một vụ tai nạn. Một bài khác đặt câu hỏi tại sao vụ việc xảy ra hơn một năm trước nhưng đến giờ vẫn chưa thấy kết quả. Rồi thêm một bài nữa nhắc lại cái tên ấy. Sau đó là hàng trăm ảnh chụp màn hình, hàng ngàn những bình luận ngẫu nhiên rải rác khắp mọi nơi. 

Chỉ trong vài ngày, một sự việc tưởng như đã biến mất khỏi dòng tin tức lại trở thành một trong những chủ đề được người trẻ bàn luận nhiều nhất. Điều đáng chú ý là Gen Z không phải đang phản ứng với một vụ việc vừa xảy ra, tức là không mang tính phản ứng tức thời. Họ đang lục lại một câu hỏi đã tồn tại quá lâu mà vẫn chưa có câu trả lời thoả đáng.

GenZ, thế hệ lớn lên với những bản mẫu viral trên Tiktok, là thế hệ hiểu cách thuật toán mạng xã hội hoạt động một cách bản năng nhất. Không cần một leader hay một tổ chức nào điều phối, bọn trẻ hiểu rất tự nhiên rằng: 

Repetition -> Engagement -> Algorithm -> Visibility. 

Một bài viết riêng lẻ gần như chẳng có sức mạnh gì. Nhưng khi hàng nghìn người cùng làm một việc, thuật toán bắt đầu nhận ra chủ đề, phân phối cho người khác, đẩy lên “top” newsfeed. Hàng nghìn kỹ sư của Meta tạo ra hạ tầng để làm đúng việc tạo nên vòng lặp đó. Không thể dập tắt, không có chuyện dập tắt bằng cách tháo gỡ từng bài viết. 

Đây có thể được xem là khủng hoảng truyền thông lớn nhất của bộ máy cầm quyền Việt Nam trong thời hiện đại, lớn hơn cả biểu tình giàn khoan Trung Quốc 2014. 

Bởi vì khác với năm 2014, không có yếu tố “nước ngoài” nào ở đây cả. Vụ việc lần này mang tự sự và chất vấn của những người trong nước với nhau, của thế hệ sau đến thế hệ trước, từ những kẻ thấp cổ bé họng bị hệ thống vùi dập cho chẳng còn nhìn thấy màu hồng tuổi trẻ. 

Nếu để ý kỹ, dư luận của người trẻ đã tạo ra 3 tầng mà tầng nào cũng rất khó để giải quyết.

Tầng 1: Trách nhiệm cá nhân - NSC là ai và vụ việc đã được xử lý như thế nào? 

Tầng 2: Trách nhiệm tập thể - Tại sao hơn 1 năm công chúng vẫn chưa được biết kết quả vụ việc? 

Tầng 3: Tính chính danh và lòng tin vào hệ thống - Có phải luật pháp và truyền thông được áp dụng khác nhau tuỳ người, tuỳ tầng lớp? 

Chỉ một vụ việc, bao công sức tuyên truyền 20 năm dường như mất sạch. 

Khác với Gen Y, tức là thế hệ giữa 8x đầu 9x, Gen Z không còn được thừa hưởng tài nguyên và đất đai, không còn cơ hội thích nghi với nền kinh tế đang biến đổi quá nhanh, và cũng không còn nhiều lựa chọn để đi tìm quốc tịch mới khi chính sách các quốc gia ngày càng siết chặt. 

Phần lớn thế hệ Gen Z giống như An, bị đẩy vào thị trường lao động khi cuộc chơi đã quá cạnh tranh và khắc nghiệt, không đủ vốn, khả năng và ưu đãi để kinh doanh riêng, niềm tin vào việc trụ lại được ở thành phố lớn ngày càng phai nhạt, tương lai mịt mờ khi tỷ lệ thu nhập trên giá nhà đã thấp nhất thế giới. Gen Z sẽ dồn sự bất mãn với trò chơi vào những người tạo ra trò chơi đó, ở bất kì dịp nào có thể. 

Vì người bị công kích đã ở vào tầng cao nhất của hệ thống, nếu anh ấy có thể bị hạ bệ từ những áp lực “từ dưới lên” thì một tiền lệ sẽ được tạo ra, và không còn một ai thực sự an toàn. 

Vì cách ngọn lửa lan truyền đã được chứng minh là hiệu quả, nó sẽ trở thành một bản mẫu cho các vụ việc tiếp theo. 

Vì số lượng người trẻ tham gia bàn luận về chủ đề đã đạt “critical mass”, vụ việc đã trở thành ký ức chung của một thế hệ. 

Vì mầm mống của sự nghi ngờ đã được gieo trên diện rộng, ngay cả khi anh C bị tế, chắc chắn vẫn còn những ngọn lửa cháy âm thầm đằng sau. 

Và khi còn chưa dập được lửa, những thành viên kỳ cựu gen Y thuộc nhóm “fandong, 3que, đucang” đã kịp đăng ký tài khoản Threads, như thức dậy sau một cơn ngủ dài. Chị Hừng Nắng đã thôi lải nhải “tất cả sai phạm chỉ xảy ra trong Nam, nơi xa mặt trời (!?)”, báo chí quốc tế đã đưa tin như để khai mở dân trí về đất nước xin viện trợ chuyên nghiệp này, và chính quyền vẫn đang lúng túng với cách xử lý vì lâu lắm rồi họ chưa từng đối thoại. 

Kẻ phóng hoả, như An, ăn nhờ ở đậu trên chính quê hương mình. Như tầng lớp vô sản ngày nào, bọn trẻ chẳng có gì để mất.

A.V.