Sự khác nhau giữa 3 thế hệ

< Copy từ Facebook Phương Đoàn >

Những năm đầu 90 của thế kỷ trước, lãnh đạo Việt Nam cực kỳ lo ngại về những thành phần du học sinh trở về Việt Nam từ Liên Xô và các nước  Đông Âu. Sự lo ngại của  lãnh đạo Việt Nam  không phải là không có cơ sở. Những thành phần du học sinh đó đã trực tiếp chứng kiến sự sụp đổ của khối XHCN tại Liên Xô và Đông Âu, sự sụp đổ của bức tường Berlin, của khối quân sự Warsaw, vậy nên Lãnh đạo Việt Nam sợ họ, thành phần trí thức, sẽ bị lung lay  lập trường, có thể  mang cả những tư tưởng "cải cách", thậm chí cả "phản loạn" về nước.

Nhưng lãnh đạo Việt Nam đã lo lắng uổng công, những thành phần trên khi về Việt Nam lại "ngoan như cún", chỉ cắm mặt lo kiếm tiền, hoàn toàn thờ ơ với chính trị…

Thế hệ du học sinh đó chủ yếu sinh ra trong những thập niên 60-70 của thế kỷ trước. Tại  Việt Nam, phần lớn những thành phần sinh ra vào giai đoạn trên ( chứ không riêng gì du học sinh) , cộng thêm cả những năm 80 nữa, là thành phần thụ động nhất trong đời sống chính trị.

Bài viết này sẽ giải thích về sự khác nhau giữa 3 thế hệ: thế hệ sinh ra trong những năm 50 trở về trước, thế hệ sinh ra trong những năm 60-70-80 và thế hệ GEN Z.

Việt Nam dường như có một khoảng “trũng” về tính chính trị giữa thế hệ chiến tranh và những thế hệ rất trẻ hiện nay. Nhưng nguyên nhân của khoảng trũng đó có lẽ nằm nhiều ở hoàn cảnh mà mỗi thế hệ được hình thành hơn là ở phẩm chất can đảm của từng thế hệ.

Thứ nhất, thế hệ trước 1950  sinh đúng vào một thời đại buộc con người phải lựa chọn chính trị. Người trưởng thành từ thập niên 1930 đến 1970 sống xuyên qua thuộc địa, cách mạng, phân chia đất nước, chiến tranh và những chế độ cạnh tranh nhau. 

Chính trị đi thẳng vào đời sống: theo Việt Minh hay chống Việt Minh; quốc gia hay cộng sản; nhập ngũ; tham gia phong trào sinh viên; chống chính quyền; ủng hộ chính quyền; di cư Bắc–Nam hoặc ngược lại... 

Đây có thể nói là một thế hệ anh hùng, với những bậc vĩ nhân như Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Nguyễn An Ninh, Nguyễn Thái Học, Trần Văn Giàu…

Ông bà nội tôi  là gia đình địa chủ khét tiếng về giàu có tại Mỹ Tho trước năm 1945. Nhưng tất cả 3 người con trai ( trong đó có ba của tôi) đều bỏ cuộc sống giàu sang, phú quý để đi vào Đồng Tháp Mười tham gia Việt Minh, rồi sau đó tập kết ra Bắc…

Còn ba vợ tôi thì trốn gia đình để đăng ký đi lính, vào binh chủng Thủy quân lục chiến của quân lực VNCH, với ý nghĩ  cầm súng để bảo vệ quê hương, sau 30/4/1975 cũng phải lê lết trong "trại cải tạo"…

Cả ba tôi lẫn ba vợ tôi đều đã "chọn phe", nhưng họ giống nhau ở một điểm, đó là lòng nhiệt huyết, vừa lãng mạn vừa pha chút bồng bột. Họ " dấn thân" vì  tin vào sự lựa chọn của mình

Tôi đã từng trò chuyện với cả hai, thì cả hai đều nói lúc ra đi, họ mang tâm trạng y hệt như trong "Tống biệt hành" của Thâm Tâm:

"Ly khách! Ly khách! Con đường nhỏ

Chí nhớn chưa về bàn tay không,

Thì không bao giờ nói trở lại!

Ba năm mẹ già cũng đừng mong..."

Thế hệ Việt Nam sinh khoảng 1960–1980 có thể là một thế hệ ít phản kháng chính trị công khai hơn thế hệ trưởng thành trong thời kỳ cách mạng–chiến tranh. 

Không nhất thiết vì họ hèn nhát hơn, mà vì họ trưởng thành sau khi cuộc cạnh tranh chính trị đã chấm dứt, trong một hệ thống có khả năng kiểm soát xã hội mạnh; đồng thời họ trải qua nghèo khó hậu chiến rồi được hưởng sự cải thiện vật chất rất lớn của Đổi Mới. Điều đó khuyến khích sự thận trọng, ưu tiên ổn định và chuyển khát vọng từ lĩnh vực công cộng sang đời sống cá nhân và kinh tế.

Tôi được sinh ra trong thế hệ này. Và tôi xấu hổ  thừa nhận rằng tôi không có hoài bão gì lớn cả ngoài ăn chơi, hưởng thụ. Tất nhiên không thể lấy trường hợp của tôi để đại diện cho cả một thế hệ. Nhưng thành thật mà nói, hầu hết bạn bè quanh tôi  cũng tương tự. chỉ chăm kiếm tiền, thu vén cá nhân, tránh xa những cái gọi là "sự nhạy cảm chính trị"...

Có thể nói đây là một thế hệ năng nổ "kiếm tiền" nhưng cực kỳ thụ động trong chính trị. Đây là một thế hệ "ngoan như cún", ít gây ra những rắc rối cho chính quyền.

“Thụ động” đôi khi thực ra là một quyết định rất có lý về mặt cá nhân

Hãy tưởng tượng một người 45 tuổi có: công việc, hai con, nhà cửa, cha mẹ già, quan hệ nghề nghiệp, tài sản tích lũy cả đời…

Nếu việc công khai bất đồng chính kiến có thể ảnh hưởng đến công việc, gia đình hoặc tự do cá nhân thì chi phí tham gia chính trị đối với người đó rất cao.

Và có một nghịch lý rất đáng suy nghĩ: thế hệ trước 1950, dù nghèo hơn rất nhiều, lại sống trong một thời đại mà người ta tin rằng lịch sử có thể được thay đổi bằng hành động của mình. 

Thế hệ 60–80 sống khá hơn, nhưng nhiều người trưởng thành trong một môi trường khiến họ học rằng chính trị là thứ rất khó thay đổi và can dự  vào nó có thể phải trả giá.

Thế hệ Gen Z được mặc định là những người sinh ra từ cuối những năm 90 của thế kỷ trước đến năm 2012.

Gen Z có một lợi thế mà thế hệ 60–70 gần như không có: Internet phá vỡ độc quyền so sánh. Đây có thể là yếu tố quan trọng nhất.

Một thanh niên Việt Nam năm 1985 muốn biết xã hội Thụy Điển, Mỹ, Nhật, Hàn Quốc hoặc Singapore vận hành như thế nào thì khả năng tiếp cận thông tin rất hạn chế.

Một thanh niên 20 tuổi hiện nay có thể trong vòng vài phút xem: biểu tình ở Nepal, phản kháng của giới trẻ HongKong, cảnh sát nước khác bị chất vấn, nghị viện một nước tranh luận, đời sống ở Hàn Quốc, quan điểm của người Việt ở trong nước và ngoài nước...

Internet không nhất thiết khiến người ta chống chính quyền. Điều nó làm trước tiên là tăng số hệ quy chiếu.

Trước đây câu hỏi có thể là:

“Cuộc sống hôm nay có tốt hơn năm 1985 không?”

Còn Gen Z lại có thể hỏi:

“Tại sao cùng ở năm 2026 mà người trẻ ở nước A có những quyền hoặc cơ hội này còn tôi thì không?”

Đó là một thay đổi rất lớn về tâm lý.

Ngoài ra, Gen Z cũng có “chi phí tổ chức” thấp hơn rất nhiều.

Ngày xưa muốn tập hợp 500 người phải có tổ chức, người lãnh đạo, địa điểm, điện thoại, truyền đơn…

Ngày nay, một hashtag, TikTok, Facebook, Telegram hay Discord có thể đưa một vấn đề đến hàng trăm nghìn người.

Ví dụ cụ thể là phong trào đặt hoa tại "gốc cây số 55", thắt nơ trắng trên mạng xã hội của giới trẻ Gen Z đang xảy ra tại Việt Nam hiện nay.

Đây là lý do các nhà nước trên thế giới — không chỉ Việt Nam — đặc biệt chú ý tới hoạt động chính trị trên mạng.

Giải thích về sự "tích cực" của thế hệ Gen Z trong những hoạt động chính trị, xã hội thì không thể bỏ qua một yếu tố về vật chất: đó là sự "vô sản" của các cháu Gen Z.

Tạm thời Gen Z hầu như "chưa có gì để mà mất" cả, tất cả là do phụ huynh chu cấp: tiền bạc, xe cộ, áo quần, điện thoại, máy tính, học phí… Thậm chí rất nhiều bạn tuổi Gen Z chưa từng biết nấu cơm, dọn nhà, chùi buồng tắm... 

Vậy nên nếu lo sợ hoặc hy vọng Gen Z làm "Cách mạng màu" để thay đổi trật tự xã hội… thì đó là sự hoang tưởng. Những gì Gen Z đang làm, chủ yếu là vì hiệu ứng tuổi trẻ.

Gen Z sinh ra trong hòa bình, không mang ký ức thiếu đói, coi mức sống hiện tại là điểm xuất phát chứ không phải thành tựu, tiếp xúc liên tục với thế giới, có nhiều chuẩn để so sánh, công nghệ làm giảm chi phí biểu đạt và liên kết, vì vậy dễ đòi hỏi thêm về minh bạch, công bằng, quyền cá nhân và trách nhiệm của chính quyền.

Điểm cuối cùng này, theo tôi, là khác biệt sâu sắc nhất giữa hai thế hệ: cha mẹ thường so sánh hiện tại với quá khứ của chính mình, còn con cái so sánh hiện tại của mình với hiện tại của thế giới.

Đấy, so sánh giữa 3 thế hệ ở Việt Nam rồi nhá, mong được sự góp ý, phản biện từ các bạn.

Linh Hoang Vu

Link: https://www.facebook.com/share/p/1DWKYuS1DD/