Vụ thảm sát Cù Lao Phố (1776 - 1777) là một trong những trang sử đen tối và bi thảm nhất tại vùng đất Nam Bộ thời trung đại. Sự kiện này không chỉ tiêu diệt một thương cảng sầm uất bậc nhất đàng Trong lúc bấy giờ mà còn để lại những vết thương sâu sắc trong quan hệ sắc tộc và lịch sử kinh tế khu vực.
Vào thế kỷ XVIII, Cù Lao Phố (nay thuộc Biên Hòa, Đồng Nai) là trung tâm thương mại đại phồn thịnh của vùng Gia Định, được xây dựng và phát triển chủ yếu bởi cộng đồng người Hoa (nhóm di thần nhà Minh do Trần Thượng Xuyên dẫn đầu vào nam định cư).
Thời ấy các nghề thủ công như dệt chiếu, tơ lụa, gốm, đúc đồng, nấu đường, làm bột, đồ gỗ gia dụng, chạm khắc gỗ, đóng thuyền, làm pháo v.v.. rất phát triển. Nơi đây thuận tiện giao thông thủy bộ, buôn bán tấp nập, nên bắt đầu phồn thịnh và nhanh chóng trở thành trung tâm thương mại và giao dịch quốc tế của cả vùng Nam Bộ.
Sách “Đại Nam nhất thống chí” mô tả rằng Nông Nại đại phố lúc đầu do Trần Thượng Xuyên khai phá, ông “chiêu nạp được người buôn nước Tàu, xây dựng đường phố, lầu quá đôi từng rực rỡ trên bờ sông, liền lạc năm dặm và phân hoạch ra ba nhai lộ: nhai lớn giữa phố lót đá trắng, nhai ngang lót đá ong, nhai nhỏ lót đá xanh, đường rộng bằng phẳng, người buôn tụ tập đông đúc, tàu biển, ghe sông đến đậu chen lấn nhau, còn những nhà buôn to ở đây thì nhiều hơn hết, lập thành một đại đô hội…”
Trịnh Hoài Đức mô tả trong “Gia Định thành thông chí” như sau:
“Các thuyền ngoại quốc tới nơi này (cù lao Phố) bỏ neo, mướn nhà ở, rồi kê khai các số hàng trong chuyến ấy cho các hiệu buôn trên đất liền biết. Các hiệu buôn này định giá hàng, tốt lẫn xấu, rồi bao mua tất cả, không để một món hàng nào ứ động. Đến ngày trở buồm về, gọi là ‘hồi đường’, chủ thuyền cần mua món hàng gì, cũng phải làm sẵn hóa đơn đặt hàng trước nhờ mua dùm. Như thế, khách chủ đều được tiện lợi và sổ sách phân minh. Khách chỉ việc đàn hát vui chơi, đã có nước ngọt đầy đủ, lại khỏi lo ván thuyền bị hà ăn, khi về lại chở đầy thứ hàng khác rất là thuận lợi…”.
Khi cuộc chiến giữa nhà Tây Sơn và chúa Nguyễn nổ ra ác liệt, Nam Bộ trở thành chiến trường giành giật đẫm máu:
Khoảng năm 1776 – 1777, trong các đợt tiến quân của quân Tây Sơn (do Nguyễn Huệ hoặc các tướng Tây Sơn chỉ huy tùy theo các đợt càn quét) vào triệt hạ dòng dõi chúa Nguyễn, quân Tây Sơn đã tấn công chiếm đóng Cù Lao Phố.
Để trả đũa việc người Hoa ủng hộ chúa Nguyễn, quân Tây Sơn đã vào cướp bóc, phóng hỏa đốt phá toàn bộ phố xá, chợ búa, hội quán. Sách sử ghi lại cảnh tượng máu chảy thành sông, hàng vạn người dân (chủ yếu là thương nhân và thường dân người Hoa) bị tàn sát dã man. Tài sản bị cướp bóc, xác người bị quăng xuống sông Đồng Nai nhiều đến mức làm nghẽn cả dòng chảy.
“Gia Định thành thông chí” mô tả rằng từ khi bị Tây Sơn tàn phá, “nơi đây biến thành gò hoang, sau khi trung hưng người ta tuy có trở về nhưng dân số không được một phần trăm lúc trước”.
Sau thảm họa này, Cù Lao Phố hoàn toàn bị xóa sổ trên bản đồ thương mại. Những người Hoa sống sót đã phải tháo chạy về vùng bến Nghé, Chợ Lớn (TP. HCM ngày nay) để lập nghiệp lại từ đầu, biến Chợ Lớn thành trung tâm kinh tế mới thay thế cho Cù Lao Phố.
Nguyên nhân dẫn đến vụ thảm sát:
Vụ thảm sát không đơn thuần là hành động bộc phát trong chiến tranh mà xuất phát từ những lý do chiến lược, chính trị và sắc tộc sâu xa:
Sự trung thành tuyệt đối của người Hoa với Chúa Nguyễn
Ngay từ khi đặt chân đến đất phương Nam, cộng đồng người Hoa đã nhận được sự che chở, ưu ái và ban cấp đất đai rất lớn từ các chúa Nguyễn. Để báo đáp, họ trở thành lực lượng trung thành, cả về mặt kinh tế lẫn quân sự. Khi quân Tây Sơn nổi dậy đánh chúa Nguyễn, người Hoa tại Cù Lao Phố đã công khai quyên góp tiền bạc, lương thực, thậm chí tổ chức các đội quân (như quân Hòa Nghĩa) để chống lại Tây Sơn. Đối với nhà Tây Sơn, Cù Lao Phố là một "vựa tiền và hậu phương" nguy hiểm của kẻ thù cần phải triệt hạ tận gốc.
Yếu tố sắc tộc và sự thù hận đối với "Khách trú"
Trong giai đoạn đầu, phong trào Tây Sơn mang khẩu hiệu "lấy của nhà giàu chia cho người nghèo", đánh vào giai cấp địa chủ và thương nhân. Người Hoa tại Cù Lao Phố lúc đó nắm giữ huyết mạch kinh tế, giàu có vượt trội so với người bản địa. Sự chênh lệch giàu nghèo này, cộng với việc người Hoa là "người ngoài" (Khách trú), đã kích động lòng căm thù sắc tộc và giai cấp trong hàng ngũ quân đội Tây Sơn (vốn xuất thân phần lớn từ nông dân nghèo và các bộ tộc thiểu số).
Chiến lược "Vườn không nhà trống" và triệt hạ kinh tế
Quân Tây Sơn ý thức rất rõ sức mạnh của mình nằm ở lối đánh cơ động, thần tốc nhưng điểm yếu là không mạnh về quản lý đô thị và giữ đất lâu dài tại Nam Bộ (nơi lòng dân vẫn hướng về chúa Nguyễn). Do đó, mỗi khi rút đi, chiến lược của họ là phá hủy triệt để. Việc san phẳng Cù Lao Phố nhằm mục đích bảo đảm chúa Nguyễn (lúc này là Nguyễn Ánh) nếu có quay lại cũng không còn căn cứ kinh tế, không còn nguồn thu thuế và nhu yếu phẩm để nuôi quân.
Sự trả đũa quân sự
Trước đó, các đội quân người Hoa (như quân Hòa Nghĩa của Lý Tài, Tập Đình) đã gây ra không ít tổn thất cho quân Tây Sơn trong các trận chiến tại miền Trung và miền Nam. Vụ thảm sát Cù Lao Phố (và sau này là vụ thảm sát người Hoa ở Chợ Lớn năm 1782) mang tính chất của một hành động trả đũa quân sự tàn bạo, nhắm vào toàn bộ cộng đồng đã sinh ra các lực lượng chống đối đó.
Vụ thảm sát Cù Lao Phố là một nốt trầm đen tối trong lịch sử phong trào Tây Sơn. Dù Nguyễn Huệ và nhà Tây Sơn có công lao vĩ đại trong việc thống nhất đất nước và chống ngoại xâm (Xiêm, Thanh), nhưng những cuộc tàn sát triệt hạ kinh tế và sắc tộc tại Nam Bộ như tại Cù Lao Phố vẫn là những sự thật lịch sử không thể phủ nhận, để lại hậu quả nặng nề cho sự phát triển của vùng Đông Nam Bộ thời bấy giờ.
Cre: Cội nguồn lịch sử và văn hoá
Link: https://www.facebook.com/share/p/1D75Ejkfmr/
Nhận xét
Đăng nhận xét