FB. Can Pham: Nguyễn Thành Nam và tấm gương phản chiếu nỗi bất an của tầng lớp tinh hoa

Nguyễn Thành Nam và tấm gương phản chiếu nỗi bất an của tầng lớp tinh hoa

Điều thú vị trong vụ Nguyễn Thành Nam là càng ngày người ta càng ít nói về cuốn sách, mà càng nói nhiều về chính mình.

Mỗi bài viết xuất hiện những ngày qua dường như không chỉ phản ứng trước một sự kiện. Nó còn phản chiếu một nỗi bất an sâu xa của người viết.

Đọc kỹ các bài của Hoàng Tư Giang, Nguyễn Phương Mai, Dương Thắng, Nguyễn Cảnh Bình hay Phạm Hưng Ngọc, ta sẽ thấy họ không hẳn đang tranh luận với Nguyễn Thành Nam.

Họ đang tranh luận với tương lai mà họ sợ có thể xuất hiện.

---

1. Nỗi bất an của Hoàng Tư Giang: Sự trở lại của chính trị quần chúng

Hoàng Tư Giang không bảo vệ Nguyễn Thành Nam.

Ông bảo vệ một nguyên tắc.

Trong bài viết của mình, từ xuất hiện nhiều nhất không phải là "sách", "Hồ Chí Minh" hay "Điều 117".

Mà là:

đấu tố,

đám đông,

mạng xã hội,

hạ bệ.

Điều khiến ông lo lắng không phải là một cá nhân bị xử lý.

Điều khiến ông lo lắng là quyền lực của dư luận tập thể.

Tầng lớp báo chí chuyên nghiệp từng là người trung gian giữa xã hội và nhà nước.

Nhưng mạng xã hội đã làm thay đổi điều đó.

Ngày nay một Facebook cá nhân có thể tạo ảnh hưởng lớn hơn nhiều tờ báo.

Một KOL có thể tạo áp lực chính trị mạnh hơn cả một cơ quan truyền thông.

Nỗi bất an của Hoàng Tư Giang là:

> Nếu đám đông trở thành người quyết định ai đúng ai sai thì vai trò của các thiết chế trung gian sẽ bị phá vỡ.

Đó là nỗi lo của những người tin vào thể chế quản trị bằng quy trình.

---

2. Nỗi bất an của Nguyễn Phương Mai: Sự bất định của luật pháp

Bài viết của Nguyễn Phương Mai dài nhất, chi tiết nhất và cũng mang tính pháp lý nhất.

Bề ngoài bà đang bàn về Điều 117.

Nhưng đằng sau là một câu hỏi khác.

Một người như Nguyễn Thành Nam là ai?

Ông là:

Tiến sĩ toán học.

Người sáng lập FPT.

Người đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư.

Người từng giảng dạy tư tưởng Hồ Chí Minh.

Người có lý lịch gần như mẫu mực.

Nếu một người như vậy vẫn có thể bị quy vào nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia, thì đâu là ranh giới an toàn cho những người còn lại?

Đó mới là điểm cốt lõi.

Nỗi bất an của Nguyễn Phương Mai không phải Nguyễn Thành Nam.

Mà là tính dự đoán của pháp luật.

Bởi doanh nhân, trí thức hay nhà khoa học đều cần biết:

> Điều gì được phép và điều gì không được phép.

Nếu ranh giới ấy trở nên khó đoán định, mọi người sẽ chọn giải pháp an toàn nhất:

Không nói.

Không viết.

Không thử nghiệm.

Không sáng tạo.

Đó là điều bà gọi là "BẤT AN".

---

3. Nỗi bất an của Dương Thắng: Ký ức về Cách mạng Văn hóa

Dương Thắng là người duy nhất kéo câu chuyện sang lịch sử Trung Quốc.

Nhiều người phản ứng vì cho rằng so sánh ấy quá xa.

Nhưng ông không thực sự nói về Nguyễn Thành Nam.

Ông nói về cơ chế của thanh trừng tư tưởng.

Lịch sử cho thấy:

Mọi cuộc thanh trừng lớn đều bắt đầu bằng một đối tượng rất dễ bị công kích.

Sau đó vòng tròn mở rộng.

Ban đầu là:

một cuốn sách,

một giáo sư,

một nhà văn.

Sau đó thành:

một trường đại học,

một nhóm học giả,

một tầng lớp trí thức.

Nỗi bất an của Dương Thắng là nỗi sợ quen thuộc của giới học thuật:

> Không ai biết điểm dừng của một cuộc truy tìm sai lầm tư tưởng.

Đó là ký ức tập thể mà giới trí thức thế giới mang theo từ thế kỷ XX.

---

4. Nỗi bất an của Nguyễn Cảnh Bình: Quyền được đọc

Bài đối thoại hài hước của Nguyễn Cảnh Bình thực ra là bài viết có chiều sâu văn hóa nhất.

Ông cố tình né tránh tên cuốn sách.

Ông không tranh luận nội dung.

Ông chỉ nhắc đi nhắc lại một điều:

"Đọc sách."

Đó là một lựa chọn có chủ ý.

Vì khi tranh cãi trở nên quá chính trị, người làm xuất bản thường quay về nguyên tắc nền tảng nhất:

> Một xã hội đọc sách phải chấp nhận sự tồn tại của những cuốn sách gây tranh cãi.

Người làm xuất bản không sợ sách sai.

Xuất bản tồn tại hàng nghìn năm chính là để các ý tưởng sai và đúng cùng tồn tại rồi được kiểm nghiệm.

Nỗi bất an của Nguyễn Cảnh Bình là:

> Người ta sẽ sợ đọc trước khi kịp sợ viết.

Đó là cơn ác mộng của mọi nền văn hóa đọc.

---

5. Nỗi bất an của Phạm Hưng Ngọc: Sự xuất hiện của một quyền lực mới

Bài viết của Phạm Hưng Ngọc có lẽ gây tranh cãi nhất.

Ông gần như mô tả Phan Trung Can như một hiện tượng chính trị.

Điều đáng chú ý là ông không nói về nhà nước.

Ông nói về một cá nhân.

Điều này cho thấy nỗi lo của ông nằm ở chỗ khác.

Trong mô hình truyền thống:

Nhà nước tạo nghị trình.

Báo chí truyền tải.

Dư luận phản hồi.

Nhưng mạng xã hội đang đảo ngược thứ tự đó.

Ngày nay:

Một cá nhân tạo nghị trình.

Dư luận khuếch đại.

Báo chí phản ứng.

Cơ quan quản lý phải trả lời.

Đó là mô hình hoàn toàn mới.

Nỗi bất an của Phạm Hưng Ngọc là:

> Quyền lực đang dịch chuyển khỏi các thiết chế quen thuộc sang những cá nhân có khả năng huy động đám đông.

Đây không chỉ là câu chuyện Việt Nam.

Nó đang diễn ra ở hầu hết các quốc gia.

---

6. Điều đáng chú ý nhất: Nỗi bất an của tầng lớp tinh hoa

Nhìn rộng hơn, tất cả các bài viết trên đều xuất phát từ một tầng lớp tương đối giống nhau:

trí thức,

nhà báo,

doanh nhân,

học giả,

người làm xuất bản.

Đó là tầng lớp từng phát triển trong thời kỳ Việt Nam hội nhập.

Họ quen với:

sự ổn định,

tính kỹ trị,

cải cách dần dần,

mở cửa tri thức.

Vụ Nguyễn Thành Nam khiến họ nhìn thấy một khả năng khác:

Một xã hội nơi dư luận quần chúng có thể can thiệp mạnh vào các cuộc tranh luận học thuật, văn hóa và chính trị.

Điều họ sợ không hẳn là Nguyễn Thành Nam bị xử lý.

Điều họ sợ là:

> Không ai biết giới hạn của làn sóng ấy nằm ở đâu.

---

Kết luận

Nếu đọc bề mặt, đây là các bài viết về Nguyễn Thành Nam.

Nếu đọc sâu hơn, chúng là những bài viết về nỗi bất an.

Hoàng Tư Giang bất an trước quyền lực đám đông.

Nguyễn Phương Mai bất an trước tính khó dự đoán của pháp luật.

Dương Thắng bất an trước ký ức thanh trừng tư tưởng.

Nguyễn Cảnh Bình bất an trước sự thu hẹp không gian đọc sách.

Phạm Hưng Ngọc bất an trước sự xuất hiện của các trung tâm quyền lực mới trên mạng xã hội.

Và có lẽ đó là lý do những bài viết này nhận được nhiều đồng cảm.

Bởi chúng không chỉ nói về một cuốn sách hay một bị can.

Chúng chạm tới một câu hỏi lớn hơn:

> Trong một xã hội đang thay đổi rất nhanh bởi mạng xã hội, đâu là ranh giới giữa giám sát xã hội và đấu tố, giữa phản biện và thanh trừng, giữa quyền lực của công dân và quyền lực của đám đông?

Đó mới là cuộc tranh luận thực sự đang diễn ra phía sau cái tên Nguyễn Thành Nam.