"Chỉ nhìn vào cái thấy được, mà bỏ qua cái không nhìn thấy"

Khi một chính phủ dùng tiền thuế để xây một cây cầu, điều bạn nhìn thấy là cây cầu và những công việc được tạo ra trong quá trình xây dựng.

Điều bạn không nhìn thấy là nhà máy đã không bao giờ được xây, doanh nghiệp không bao giờ nhận được khoản vay hay những việc làm lẽ ra đã được tạo ra, bởi nguồn vốn đó không còn tồn tại để phục vụ những mục đích khác.

Henry Hazlitt gọi đây là sai lầm dai dẳng nhất trong lịch sử kinh tế học. Ngay từ năm 1946, ông lập luận rằng hầu hết các chính sách kinh tế tồi đều mắc chung một lỗi: chỉ nhìn vào cái thấy được, mà bỏ qua cái không nhìn thấy.

Hazlitt chưa từng tốt nghiệp đại học. Cha mất khi ông còn chưa biết đi. Năm 19 tuổi, ông bỏ học để chăm sóc người mẹ góa bụa và tự học bằng cách đọc sách vào ban đêm sau những ca làm báo.

Cuốn sách nổi tiếng nhất của ông là Economics in One Lesson, đã bán hơn một triệu bản.

Thông điệp cốt lõi của cuốn sách chỉ gói gọn trong một câu:

«"Nghệ thuật của kinh tế học không chỉ nằm ở việc xem xét tác động trước mắt của một hành động hay chính sách, mà còn phải nhìn đến những hệ quả lâu dài, và không chỉ đối với một nhóm người mà đối với tất cả các nhóm trong xã hội."»

Đó chính là toàn bộ bài học.

Để minh họa, Hazlitt kể câu chuyện "cửa sổ vỡ".

Một cậu bé ném gạch làm vỡ cửa kính của tiệm bánh. Mọi người tụ tập và cho rằng điều này cũng có mặt tích cực: người thợ kính sẽ có việc làm, rồi sẽ dùng số tiền đó để mua hàng ở nơi khác, từ đó kích thích nền kinh tế.

Hazlitt đặt một câu hỏi khác:

Nếu cửa kính không bị vỡ thì người thợ làm bánh sẽ dùng số tiền đó vào việc gì?

Có thể ông ấy định mua một bộ vest mới. Nhưng giờ đây, ông phải dùng tiền để thay cửa kính. Người thợ may mất đi một đơn hàng mà không ai nhìn thấy, vì bộ vest ấy chưa bao giờ được tạo ra.

Kết quả là xã hội không có thêm một cửa kính và một bộ vest. Xã hội chỉ còn một cửa kính thay thế cho cửa kính cũ, trong khi bộ vest biến mất.

Đó chính là sai lầm: chỉ nhìn thấy điều hữu hình mà bỏ qua những cơ hội đã bị đánh mất.

Theo Hazlitt, nhiều chính sách như kiểm soát giá thuê nhà, thuế quan hay các gói kích thích kinh tế thất bại đều mắc phải lỗi tư duy này. Mọi người nhìn thấy những người được hưởng lợi trước mắt, nhưng không nhìn thấy những chi phí vô hình mà cả nền kinh tế phải gánh chịu trong dài hạn.

Ông không viết một cuốn sách về chính trị.

Ông viết một cuốn sách về cách tư duy.

Một chính sách không thể được đánh giá chỉ bằng việc nó giúp ai một cách dễ thấy. Điều quan trọng là phải hỏi:

Nó gây thiệt hại cho ai mà chúng ta không nhìn thấy? Và khi cộng cả hai phía lại, phép toán có thực sự có lợi cho xã hội hay không?

Hazlitt hoàn thành cuốn sách chỉ trong 45 ngày khi đã 51 tuổi. Ông không có bằng tiến sĩ, không giảng dạy tại trường đại học, cũng không nhận tài trợ nghiên cứu.

Sau gần 80 năm, với chỉ hơn 200 trang, Economics in One Lesson vẫn là một trong những cuốn sách kinh điển giúp lý giải nhiều cuộc tranh luận kinh tế và chính sách công ngày nay.

Theo bạn, chính sách nào trong 10 năm qua đã vi phạm "quy tắc của Hazlitt" rõ ràng nhất?

Cre: Học lập trình cho người mới bắt đầu