Nguyen Anh Tuan: Câu thành ngữ “Quan thấy kiện như kiến thấy mỡ”

Câu thành ngữ “Quan thấy kiện như kiến thấy mỡ” là một đúc kết đầy châm biếm, sắc sảo của dân gian Việt Nam ngày xưa về thực trạng nhũng nhiễu, tham nhũng trong hệ thống quan liêu thời phong kiến.

Dưới góc nhìn phân tích và bình luận khách quan, câu nói này lột tả bản chất của một bộ phận quan lại thời xưa qua các khía cạnh sau:

1. Phân tích ngữ nghĩa và hình ảnh ẩn dụ

"Quan thấy kiện": Khởi điểm là việc người dân có tranh chấp, oan ức mới phải dắt díu nhau đến cửa quan để cầu xin sự công bằng. Đối với người dân, kiện tụng là cực chẳng đã, là tai họa, tốn kém cả tiền bạc lẫn tâm trí ("vô phúc đáo tụng đình").

"Kiến thấy mỡ": Đây là một hình ảnh ẩn dụ rất đắt giá. Bản năng của loài kiến khi đánh hơi thấy mỡ (hoặc chất ngọt) là sẽ lập tức kéo đàn kéo đống đến, bám chặt lấy và tìm mọi cách rỉa rói, khai thác bằng sạch.

Sự tương phản: Phép so sánh này đặt hành vi của đấng "cha mẹ dân" ngang hàng với bản năng thèm mồi của côn trùng. Khi thấy có vụ kiện, thay vì nghĩ đến việc thực thi công lý, phân xử trắng đen, người làm quan lại nhìn thấy đó là một cơ hội béo bở để trục lợi.

2. Bình luận về thực trạng lịch sử và tâm lý

Bản chất của việc trục lợi trên nỗi đau của dân

Trong xã hội phong kiến suy tàn, hệ thống pháp luật thường bị thao túng bởi đồng tiền. Vụ kiện càng kéo dài, càng phức tạp thì quan và đám nha lại (lại dịch, thầy đề) càng có nhiều cơ hội để "hành" dân nhằm đòi hối lộ, đút lót.

Bên nguyên muốn thắng thì phải "chạy" tiền.

Bên bị muốn thoát tội cũng phải "lo" lót. Kết quả là quan đứng ở giữa hưởng lợi từ cả hai phía. Kẻ thắng cuộc đôi khi cũng "vét sạch túi", còn kẻ thua cuộc thì khánh kiệt gia sản.

Sự tha hóa về đạo đức công vụ

Câu thành ngữ phản ánh một thực tế cay đắng: Nơi được coi là cán cân công lý, bảo vệ lẽ phải lại biến thành một "chợ mua bán tội danh". Sự tha hóa này bắt nguồn từ việc bổ nhiệm quan lại theo kiểu "mua quan bán tước". Khi đã bỏ ra một đống tiền để mua ghế, việc đầu tiên của quan khi nhậm chức là phải "thu hồi vốn" và tích lũy làm giàu, và các vụ kiện tụng chính là mảnh đất màu mỡ nhất.

3. Giá trị và ý nghĩa thời đại

Mặc dù câu thành ngữ ra đời trong bối cảnh xã hội cũ, nhưng thông điệp và giá trị cảnh tỉnh của nó vẫn còn nguyên vẹn đối với việc xây dựng nền tư pháp hiện đại:

Cảnh báo về nguy cơ lạm quyền: Ở đâu cơ chế giám sát còn lỏng lẻo, ở đó vẫn có thể xuất hiện những "con kiến ngửi thấy mùi mỡ", lợi dụng kẽ hở của pháp luật và sự thiếu hiểu biết của người dân để nhũng nhiễu, tiêu cực.

Khẳng định tầm quan trọng của cải cách tư pháp: Để không còn hiện tượng này, hệ thống pháp luật cần phải minh bạch, thủ tục hành chính phải đơn giản, và quan trọng nhất là đội ngũ thực thi pháp luật phải được giám sát chặt chẽ, có đạo đức nghề nghiệp cao.

“Quan thấy kiện như kiến thấy mỡ” không đơn thuần là một câu nói mỉa mai, mà là một tiếng phẫn nộ, một bức tranh hiện thực phê phán đỉnh cao của người xưa. Nó nhắc nhở chúng ta rằng: Một xã hội tiến bộ và văn minh là một xã hội mà ở đó, người dân tìm đến pháp luật để tìm kiếm sự công bằng và bình an, chứ không phải để trở thành "con mồi" cho những kẻ nhân danh công lý.

- Nguyen Anh Tuan -