Đặng Tiểu Bình: "Nhìn lại mấy chục năm qua, những quốc gia đi theo Mỹ đều trở nên giàu có; còn những nước chống Mỹ đều nghèo đói."

Đặng Tiểu Bình: "Nhìn lại mấy chục năm qua, những quốc gia đi theo Mỹ đều trở nên giàu có; còn những nước chống Mỹ đều nghèo đói."

Tháng 1 năm 1979, trên chuyến chuyên cơ đưa phái đoàn Trung Quốc sang thăm Mỹ ngay sau khi hai nước vừa bình thường hóa quan hệ, cố vấn kiêm học giả Lý Thận Chi đã hỏi Đặng Tiểu Bình: Vì sao Trung Quốc lại phải dồn ưu tiên hàng đầu và sốt sắng cải thiện quan hệ với Mỹ đến vậy?

Đặng trả lời không hề vòng vo: "Nhìn lại mấy chục năm qua, những quốc gia đi theo Mỹ đều trở nên giàu có; còn những nước chống Mỹ đều nghèo đói."

Đó không phải là một lời ca ngợi nước Mỹ về mặt đạo đức hay giá trị, mà là một sự thừa nhận thực tế. Đặng đã truyền đi một thông điệp cốt lõi: Muốn phát triển, hãy nhìn vào kết quả thực tế, đừng mù quáng bám vào những khẩu hiệu suông.

Trung Quốc năm 1978 trông như thế nào

Cuối năm 1978, Trung Quốc vừa bước ra khỏi cơn địa chấn của cuộc Cách mạng Văn hóa. Nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung rơi vào tình trạng tê liệt:

• Thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 156 USD/năm, thấp hơn phần lớn các quốc gia châu Phi cận Sahara lúc bấy giờ.

• Nông thôn chiếm hơn 80% dân số, sống trong cảnh thiếu ăn kinh niên.

• Xung đột biên giới Xô – Trung (1969) biến Liên Xô thành mối đe dọa quân sự hiện hữu ở phía Bắc, trong khi mô hình kinh tế của khối COMECON đã bộc lộ sự xơ cứng và thiếu hụt hàng hóa nghiêm trọng.

Trước khi sang Mỹ năm 1979, Đặng Tiểu Bình đã có các chuyến công du mang tính bước ngoặt tới Nhật Bản và Singapore vào cuối năm 1978. Tận mắt nhìn thấy tàu cao tốc Shinkansen, những tổ hợp hóa dầu hiện đại của Nhật và sự thịnh vượng vượt bậc của Singapore dưới bàn tay Lý Quang Diệu, ông hiểu sâu sắc rằng thế giới tư bản không hề "giãy chết" như sách vở tuyên truyền. Ngược lại, chính phe xã hội chủ nghĩa lại đang tụt hậu xa về năng suất lao động và mức sống.

Đặng cần một cú sốc nhận thức để bẻ gãy sức ỳ của phe bảo thủ trong nội bộ, những người coi việc bắt tay với Mỹ là phản bội lý tưởng. Ông lật ngược vấn đề bằng logic giản dị: "Nghèo đói không phải là chủ nghĩa xã hội. Chủ nghĩa xã hội mà để dân đói là một chủ nghĩa xã hội thất bại." Câu nói về nước Mỹ chính là phiên bản bang giao quốc tế của triết lý nổi tiếng: "Mèo trắng hay mèo đen không quan trọng, miễn là bắt được chuột."

Câu nói về nước Mỹ chính là vũ khí ông dùng để đập vỡ tư duy giáo điều trong nội bộ Đảng.

Tại sao quan sát đó lại đúng

Đặng Tiểu Bình không nói mò. Bằng chứng trước mắt ông rất rõ:

Nhật Bản, Tây Đức, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore tất cả đều từ đống tro tàn sau Thế chiến II mà trở thành nền kinh tế phát triển trong vòng 20-30 năm. Điểm chung của họ không phải văn hóa hay tài nguyên thiên nhiên. Điểm chung là được tiếp cận hệ thống kinh tế do Mỹ kiểm soát: thị trường tiêu dùng lớn nhất thế giới để bán hàng vào, vốn FDI và tín dụng từ IMF/World Bank, công nghệ chuyển giao, và quan trọng không kém, không phải chi 30-40% ngân sách cho quân sự vì đã có chiếc ô an ninh của Mỹ che.

Ngược lại, Cuba, Bắc Triều Tiên, các nước trong khối Đông Âu chọn đối đầu và bị đóng cửa khỏi cả bốn thứ đó. Phải tự cung tự cấp, nuôi bộ máy quân sự khổng lồ, và dần tụt lại.

Đặng đọc đúng cấu trúc của trật tự kinh tế thế giới hậu 1945: Mỹ không chỉ là một cường quốc, Mỹ là trục vận hành của cả hệ thống. Tiếp cận được trục đó thì được hưởng lợi. Bị loại khỏi trục đó thì cô lập kinh tế, dù ý thức hệ có cao đẹp đến đâu.

Đây chính là phiên bản địa chính trị của câu "Mèo trắng mèo đen, bắt được chuột là mèo tốt" triết lý cốt lõi của ông. Đừng hỏi Mỹ tốt hay xấu về mặt đạo đức. Hãy hỏi tại sao người ta giàu còn ta nghèo.

Những gì Đặng Tiểu Bình thực sự làm

Câu nói đó không chỉ là lý thuyết. Nó là nền tảng của toàn bộ chiến lược "Cải cách và Mở cửa" mà Đặng triển khai từ năm 1978.

Ông bình thường hóa quan hệ với Mỹ năm 1979, mở cửa cho vốn và công nghệ từ Mỹ, Nhật, Tây Đức đổ vào. Lập các Đặc khu Kinh tế — Thâm Quyến là nổi tiếng nhất — như phòng thí nghiệm cho cơ chế thị trường. Gửi hàng triệu sinh viên sang phương Tây học. Khuyến khích xuất khẩu, từng bước đưa Trung Quốc vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Song song đó, ông vạch ra chiến lược "Thao quang dưỡng hối" giấu mình chờ thời, tuyệt đối không đối đầu trực diện với Mỹ, tập trung tích lũy sức mạnh kinh tế trước. Về bản chất, Trung Quốc từ 1979 đến cuối thập niên 2010 chính là nước "đi theo Mỹ" về kinh tế, dù vẫn giữ chế độ chính trị riêng.

Năm 1992, sau chuyến Nam tuần nổi tiếng của Đặng, làn sóng mở đặc khu lan rộng. Năm 2001, Trung Quốc vào WTO với sự ủng hộ của Washington, đây là bước ngoặt để hàng Trung Quốc tiếp cận thị trường toàn thế giới.

Trung Quốc sau thời Đặng

Đặng Tiểu Bình mất năm 1997, nhưng lộ trình ông để lại được Giang Trạch Dân rồi Hồ Cẩm Đào tiếp tục trung thành trong hơn hai thập niên. Kết quả là một trong những cuộc chuyển đổi kinh tế lớn nhất lịch sử hiện đại:

• GDP từ 149,5 tỷ USD năm 1978 lên 17,8 nghìn tỷ USD năm 2023 tăng hơn 119 lần trong 45 năm.

• GDP bình quân đầu người từ 156 USD lên trên 12.000 USD.

• Hơn 750 triệu người thoát nghèo, con số mà Liên Hợp Quốc ghi nhận là thành tựu xóa đói giảm nghèo lớn nhất trong lịch sử nhân loại.

• Tuổi thọ trung bình từ 63 lên 78 tuổi.

• Từ gần như không có mặt trên bản đồ thương mại toàn cầu, Trung Quốc trở thành "công xưởng của thế giới", chiếm 17% GDP toàn cầu so với 1,7% năm 1978.

Câu nói của Đặng Tiểu Bình là một trong những nhận định địa chính trị sắc bén nhất thế kỷ 20, và thực tiễn đã chứng minh nó đúng ở mức độ hiếm có.

Nhưng nó đúng với một điều kiện ngầm mà Đặng không nói thẳng: đây là nhận xét về cấu trúc hệ thống, không phải về đạo đức hay tính bền vững. Ông không nói Mỹ sẽ mãi mãi là trung tâm. Ông chỉ nói: năm 1979, đó là thực tế bạn phải tính đến.

Nghịch lý thú vị trong câu chuyện này là Trung Quốc đã làm đúng theo lời Đặng Tiểu Bình, đi với Mỹ để giàu lên, rồi sau khi giàu đủ, lại bắt đầu trở thành đối thủ chiến lược của chính Mỹ. Đây không phải sự phản bội tư tưởng Đặng; thực ra đây chính là phần kế tiếp của "Thao quang dưỡng hối": tích lũy xong thì mới hành động.

Trung Quốc dưới thời Tập Cận Bình hiện đang trong giai đoạn "hành động" đó, và căng thẳng Mỹ-Trung bùng phát kể từ 2018 chính là dấu hiệu cho thấy chiến lược 40 năm của Đặng đã hoàn thành sứ mệnh của nó.

Ảnh: Cuộc gặp lịch sử giữa Thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu và Phó Thủ tướng Trung Quốc Đặng Tiểu Bình tại sân bay Paya Lebar (Singapore) vào tháng 11/1978.

Trong ảnh người mặc bộ Tôn Trung Sơn là Đặng Tiểu Bình, người mặc vest sáng màu là Lý Quang Diệu.

Đây không đơn thuần là một chuyến thăm ngoại giao thông thường, mà là sự kiện mang tính bước ngoặt định hình lại toàn bộ tư duy phát triển của Trung Quốc trước thềm cải cách, đồng thời tái cấu trúc trật tự địa chính trị Đông Nam Á thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

- Hien Minh -