FB. Côn Trùng Việt Nam: Một loài côn trùng thuộc bộ cánh xoắn Strepsiptera

Trong ảnh là một cảnh tượng khá đỗi kinh dị khi một sinh vật nhỏ bé nào đó với 4 cái râu dài đang chui ra từ một con kiến thợ mộc Camponotus. Đấy chính là con đực của một loài côn trùng thuộc bộ cánh xoắn Strepsiptera.

Trông nó có vẻ như các con tò vò ký sinh, nhưng thật ra bộ cánh xoắn (còn gọi là bộ cánh vuốt) Strepsiptera không những là bộ độc lập với bộ cánh màng Hymenoptera (ong và kiến) mà họ hàng gần của chúng lại là các con bọ cánh cứng (bộ Coleoptera), hợp thành nhánh Coleopterida.

Con đực có cánh sau hình quạt lớn, cánh trước biến đổi thành dạng chày cân bằng giống ruồi, mắt kép có cấu tạo mắt cụm đặc biệt nhìn giống quả mâm xôi.

Đây là một loài côn trùng ký sinh khá đặc biệt:

- Ấu trùng ký sinh trong các loài như ong, kiến hay gián. Chúng ăn các mô mềm của vật chủ mà không làm chết nạn nhân, sau đó lột xác thành con trưởng thành.

- Riêng con cái thì vẫn giữ lại hình dạng ấu trùng, nó nhổng một bộ phận gọi là "đầu ngực" ra khỏi cơ thể vật chủ để con đực bay đến phôi giáo. Xong xuôi nó lại rút vào trong bụng nạn nhân, chờ ngày đẻ trứng. Thanh niên đực làm xong nhiệm vụ thì chết sau đó vài giờ.

Con cái Strepsiptera không có lỗ sinh dục ở đuôi như côn trùng thông thường. Thay vào đó, nó tiến hóa một hệ thống sinh sản độc lạ bình bông gọi là rãnh ấp (brood canal). Khi này toàn bộ phần bụng của con cái nằm ngập trong dịch cơ thể của vật chủ.

Lớp da bọc ngoài của con cái tách ra, tạo thành một khoang rỗng kéo dài từ bụng chạy dọc lên tận phần đầu ngực (cephalothorax) và thò phần này ra ngoài để mời chào con đực.

Thanh niên đực sẽ đưa cơ quan sinh dục cắm vào khe mở của rãnh ấp này rồi truyền trung tình vào đó. Các chú tinh trùng bơi lội tung tăng, tự bơi ngược qua các khe hở đặc biệt trên vách cơ thể để tiến sâu vào khoang bụng ngập tràn dưỡng chất của con cái và thụ tinh cho trứng trôi nổi tự do bên trong.

Một thời gian sau, trứng nở ra ấu trùng, nhưng chưa phải là dạng ấu trùng hoàn chỉnh, nó gọi là ấu trùng sơ cấp triungulin: rất hiếu động có chân phát triển và mắt đơn. Chúng bò ra khỏi cơ thể con mẹ và rời khỏi vật chủ, rồi bám lên hoa, ngọn cỏ hoặc vật chủ cũ để chờ cơ hội xâm nhập vào vật chủ mới (ong, kiến, rầy). Bạn nào mà làm nông, thì hẳn từng thấy mấy sinh vật này bám vào các con rầy hại lúa, vì đó cũng là một vật chủ của chúng.

Còn mẹ của chúng sau khi lầm bồn đã hoàn thành thiên chức, vĩnh viễn nằm lại trong cơ thể vật chủ cũ và sớm muộn cũng trở về cát bụi cùng với vật chủ này. Cả cuộc đời con cái, có lẽ chỉ vui nhất là khi còn là ấu trùng sơ cấp, được chơi đùa thỏa thích.

Các triungulin sau khi chui vào được vật chủ nó bắt đầu biến hình, từ một sinh vật nhanh nhẹn có chân, có mắt trở thành một con ấu trùng mềm nhũn, không chân, không mắt và không có cả miệng. Ở phần đầu có một mấu nhỏ màu nâu, đây chính là cái "mấu" duy nhất cứng cáp. Khi ấu trùng lớn đẫy đà chiếm gần hết khoang bụng vật chủ, nó sẽ dùng đầu này đội ngược từ trong ra ngoài, đẩy lách qua khe giữa hai đốt giáp bụng của ong, kiến hoặc rầy để lộ ra ngoài làm nơi giao phối và sinh sản (nếu là con cái).

Nó không có miệng và nó ăn bằng cách thẩm thấu dịch huyết (hemolymph) của chủ nhà để sống và lớn lên, đồng thời không thải ra fun, điều này giúp cho nạn nhân không bị tổn thương nặng nề các cơ quan nội tạng.

Đến khi hóa nhộng, nó nằm im vài ngày để cơ thể biến đổi. Nếu là con đực thì vũ hóa và chui ra như trong ảnh, nếu là con cái thì lúc này cơ thể đã hoàn thiện các cơ quan sinh sản, sẵn sàng thò phần rãnh ấp ra ngoài để giao phối.

Các loài trong bộ cánh xoắn được nghiên cứu ở nhiều nơi dùng làm thiên địch kiểm soát sinh học các loài rầy, rệp trên đồng ruộng.