Khái Hưng: VÌ SAO MỘT SỐ NGHỀ ĐƯỢC TRỌNG VỌNG Ở VIỆT NAM LẠI KHÔNG CÓ SỨC HÚT TƯƠNG TỰ TẠI MỸ

VÌ SAO MỘT SỐ NGHỀ ĐƯỢC TRỌNG VỌNG Ở VIỆT NAM LẠI KHÔNG CÓ SỨC HÚT TƯƠNG TỰ TẠI MỸ

Ở Mỹ, giáo viên trung học và cảnh sát được nể trọng về đạo đức nhưng không có sức hút trong hẹn hò và hôn nhân như ở Việt Nam, do khác biệt về thu nhập thực tế, áp lực công việc và bối cảnh chính trị.

Các nghề y tế, luật pháp, công nghệ và tài chính thường được xã hội và giới độc thân đánh giá cao. Bác sĩ và nha sĩ đứng đầu bảng uy tín nhờ cứu người, đào tạo khắc nghiệt và thu nhập vượt trội. Y tá là nghề được người Mỹ tin tưởng nhất về đạo đức theo khảo sát Gallup nhiều năm liền. Luật sư được xem là sắc sảo và có quyền lực mềm, kỹ sư phần mềm hút sự chú ý nhờ thu nhập cao và lối sống hiện đại, còn phi công, giáo sư đại học, giám đốc điều hành và chuyên gia tài chính cũng nằm trong nhóm được ngưỡng mộ.

________________________________________

GIÁO VIÊN TRUNG HỌC TẠI MỸ 

Theo khảo sát Honesty and Ethics của Gallup, giáo viên phổ thông luôn nằm trong nhóm nghề được người Mỹ đánh giá cao nhất về đạo đức, chỉ sau y tá, nhưng sự kính trọng này không đi kèm thu nhập tương xứng. Theo báo cáo năm 2025 của Economic Policy Institute và Center for Economic and Policy Research, mức chênh lệch lương tương đối giữa giáo viên và người tốt nghiệp đại học cùng trình độ đã lên mức kỷ lục 26,9% vào năm 2024, nghĩa là giáo viên chỉ nhận khoảng 73 xu cho mỗi USD các ngành tương đương kiếm được.

Nguyên nhân đến từ nhiều tầng cấu trúc. Ngân sách trường công chủ yếu dựa vào thuế bất động sản địa phương nên khu vực nghèo bị ép lương xuống mức tối thiểu. Về lịch sử, nghề dạy học từng do phụ nữ đảm nhiệm với quan niệm chỉ là thu nhập phụ, tạo mặt bằng lương thấp kéo dài đến nay. Ngân sách còn phải gánh chi phí quản lý và bảo hiểm y tế đắt đỏ, còn cơ chế lương theo thâm niên và công đoàn khiến giáo viên giỏi không thể đàm phán lương vượt trội. Về lý thuyết khi thiếu người thì lương phải tăng, nhưng giáo dục công lập Mỹ không phải thị trường tự do vì ngân sách bị giới hạn bởi luật thuế và phiếu bầu địa phương. Vì vậy nhiều bang chọn hạ chuẩn đầu vào, như Florida hay Arizona cho phép người chưa có chứng chỉ sư phạm chuẩn đứng lớp thay vì tăng lương, trong khi ở Texas hay Georgia giáo viên còn bị cấm đình công để gây sức ép đàm phán.

Hệ quả là theo khảo sát Gallup phối hợp Walton Family Foundation, khoảng 71% giáo viên công lập Mỹ phải làm thêm việc khác để trang trải cuộc sống. Điều này trái ngược với Việt Nam, nơi lương cứng cũng không cao nhưng được bù đắp bằng thị trường dạy thêm sôi động nhờ áp lực thi chuyển cấp, trong khi tại Mỹ việc giáo viên trường công dạy thêm cho chính học sinh của mình bị coi là xung đột lợi ích và có thể bị sa thải. Văn hóa Khổng giáo với trật tự Quân - Sư - Phụ cũng khiến người thầy ở Việt Nam mang tính biểu tượng đạo đức sâu đậm hơn, còn áp lực khoa cử biến giáo viên giỏi thành người nắm giữ chìa khóa tương lai của một đứa trẻ, điều hệ thống giáo dục đa dạng hóa năng lực của Mỹ không có.

________________________________________

CẢNH SÁT TẠI MỸ 

Tại Mỹ, nghề cảnh sát mang một bộ mặt trái ngược với hình dung về lực lượng vũ trang ở các quốc gia tập quyền. Xã hội Mỹ chia rẽ sâu sắc về cách nhìn cảnh sát, người bảo thủ coi họ là anh hùng bảo vệ cộng đồng, người cấp tiến lại hoài nghi do các vụ việc liên quan đến sắc tộc và bạo lực, theo Gallup khoảng cách tin tưởng giữa hai phe lên tới 34 điểm phần trăm. Cảnh sát còn đối mặt rủi ro tính mạng cao mỗi ngày nên thường kết hôn trong ngành để dễ thông cảm giờ giấc thất thường của nhau.

Về cấu trúc quyền lực, cảnh sát Mỹ không phải công cụ cai trị cho một đảng cầm quyền. Họ tuyên thệ trung thành với hiến pháp chứ không với đảng phái, bị tách bạch pháp lý khỏi cơ quan tình báo như FBI, và theo Tu chính án số 4 không thể tự ý khám xét nếu không có lệnh tòa án, trong khi người dân có quyền tự do ngôn luận và giám sát cảnh sát tại hiện trường. Trên thực tế mô hình này vẫn vấp tranh cãi về quân sự hóa trang bị hay phối hợp với đặc nhiệm liên bang trong một số vụ trấn áp biểu tình, nhưng không thay đổi bản chất phi tập trung, phi đảng phái đó. Điều này khác hẳn công an Việt Nam, nơi quyền lực tập trung từ trung ương đến địa phương và trực tiếp quản lý hành chính dân sự như hộ khẩu, đi kèm phúc lợi toàn diện gồm bảo hiểm gia đình, nhà công vụ, ưu tiên con cái, biến ngành này thành thỏi nam châm trong hôn nhân.

Về tuyển dụng, theo khảo sát năm 2017 của Cal State Fullerton và Police Foundation trên 958 cơ quan, khoảng 81,5% chỉ yêu cầu bằng trung học, trái ngược với kỳ thi đại học khốc liệt để vào công an Việt Nam. Nhưng chuẩn đầu vào thấp không đồng nghĩa dễ vào nghề, ứng viên phải qua kiểm tra lý lịch, tâm lý và máy phát hiện nói dối gắt gao. Lương trung vị của nhóm cảnh sát và thám tử năm 2025 khoảng 77.310 USD, mức khá nhưng không bù đắp được rủi ro và áp lực, khiến nhiều bang phải hạ chuẩn để mở rộng nguồn tuyển thay vì tăng lương. Theo báo cáo của Cục Thống kê Tư pháp Mỹ, khoảng 83% sở cảnh sát trên toàn quốc từng có chính sách cho phép sĩ quan làm thêm ngoài giờ cho khu vực tư nhân, phổ biến nhất là làm bảo vệ cho hộp đêm, sự kiện hay trung tâm thương mại để có thêm thu nhập trang trải cuộc sống. Một cuộc điều tra của CBS News phối hợp với Trung tâm Điều tra Báo chí Howard thuộc Đại học Arizona State, công bố tháng 1/2026, khảo sát chính sách làm thêm của khoảng 130 cơ quan thực thi pháp luật và phát hiện phần lớn không theo dõi sát giờ làm thêm của sĩ quan, tạo rủi ro kiệt sức khi sĩ quan phải cày liên tục giữa ca chính và ca làm thêm.

________________________________________

CÔNG CHỨC TẠI MỸ 

Tại Việt Nam, vào biên chế nhà nước là ước mơ của nhiều gia đình nhờ ổn định, quyền lực hành chính và địa vị xã hội. Tại Mỹ, công chức chỉ là công việc văn phòng bình thường, hệ thống vận hành theo vị trí việc làm nên vẫn có thể bị cắt giảm qua quy trình reduction in force dù được bảo vệ nhiều hơn khu vực tư. Theo Federal Salary Council, lương cơ bản công chức liên bang thấp hơn tư nhân 20-27%, dù khoảng cách thu hẹp nếu tính cả phúc lợi, ví dụ một lập trình viên bậc GS-13 chỉ nhận 88.500-115.000 USD trong khi kỹ sư phần mềm tư nhân cùng cấp trung vị khoảng 130.000 USD. Cơ chế giám sát tài sản gắt gao cũng khiến công chức Mỹ không thể có thu nhập ngoài luồng như một số nơi ở Việt Nam.

Triết lý lập quốc coi chính phủ là tổ chức được dân thuê để quản lý xã hội, nên công chức bị nhìn như nhân viên dịch vụ chứ không phải quyền lực, không được sách nhiễu khi phục vụ dân. Điểm cộng lớn nhất là phúc lợi tốt và cân bằng cuộc sống, thu hút người ưu tiên an nhàn hơn tham vọng giàu sang. Trên ứng dụng hẹn hò, hồ sơ nhân viên chính phủ thường bị hiểu là an phận, tẻ nhạt nhưng an toàn, không hấp dẫn bằng bác sĩ, luật sư hay kỹ sư công nghệ.

________________________________________

BÁC SĨ 

Bác sĩ là một trong rất ít nghề giữ vị thế ngôi sao ở mọi nền văn hóa, nhưng động lực đằng sau lại khác nhau. Tại Mỹ, theo Medscape, thu nhập trung bình bác sĩ năm 2025 khoảng 386.000 USD, một số chuyên khoa như chỉnh hình vượt 600.000 USD, cộng với quá trình đào tạo hơn một thập kỷ khiến họ thành biểu tượng trí tuệ và tài chính vững chắc, hẹn hò với bác sĩ đồng nghĩa một tấm vé vào tầng lớp thượng lưu.

Tại Việt Nam, lương cứng bác sĩ công không cao nhưng vẫn được săn đón nhờ quyền lực mềm, hệ thống y tế quá tải khiến việc có người thân làm bác sĩ mang lại cảm giác an toàn, trong khi thu nhập từ phòng mạch tư giúp nhiều bác sĩ giàu có không kém doanh nhân, và trong văn hóa Việt đây còn là nghề tích đức. Điểm chung ở cả hai nơi là họ phải đánh đổi rất nhiều thời gian cá nhân, còn bác sĩ trẻ ở Mỹ thường gánh khoản nợ học phí hàng trăm nghìn USD nên chưa thể hưởng giàu sang ngay từ đầu sự nghiệp.

________________________________________

KỸ SƯ CÔNG NGHỆ VÀ KỸ SƯ TRUYỀN THỐNG 

Kỹ sư truyền thống như dân dụng, cơ khí, điện tại Mỹ vẫn được tôn trọng và có thu nhập tốt, lương trung vị kỹ sư dân dụng khoảng 100.800 USD, khởi điểm quanh 70.000 đến 77.000 USD. Nhưng trong hẹn hò họ bị lu mờ trước kỹ sư công nghệ, nơi tổng thu nhập của người mới ra trường tại các tập đoàn lớn có thể đạt 130.000 đến hơn 200.000 USD nhờ thưởng và cổ phiếu.

Khác biệt còn đến từ phong cách sống, kỹ sư truyền thống gắn với nhà máy, công trường, đôi khi phải sống ở vùng sâu vùng xa, trong khi kỹ sư công nghệ làm việc ở thành phố lớn với chế độ linh hoạt và phong cách thời thượng hơn, phù hợp tiêu chí lối sống khi hẹn hò của người Mỹ. Bù lại, kỹ sư truyền thống được xem là lựa chọn ổn định hơn vì ít bị ảnh hưởng bởi làn sóng sa thải vốn thường xảy ra trong ngành công nghệ.

________________________________________

LAO ĐỘNG CHÂN TAY VÀ NGÀNH TÀI CHÍNH - HAI THÁI CỰC TRONG THỊ TRƯỜNG HẸN HÒ

Ranh giới giữa lao động chân tay và nhân viên văn phòng tại Mỹ đang dịch chuyển theo hướng thực dụng hơn. Do chi phí đại học đắt đỏ và làn sóng sa thải ngành công nghệ, nhiều người trẻ chuyển sang học nghề, lương trung vị thợ điện năm 2025 khoảng 63.200 USD, thợ giỏi có thể vượt 100.000 USD hoặc cao hơn nhiều nếu tự mở công ty thầu riêng. Trên mạng xã hội, xu hướng ưa chuộng hẹn hò với lao động chân tay đang nở rộ vì họ không gánh nợ học phí và có kỹ năng thực tế, dù công việc bào mòn thể xác và dễ gặp chấn thương.

Ngành tài chính ở các trung tâm như New York vẫn thuộc nhóm quyền lực nhất về tiền bạc, nhưng cái giá là khối lượng công việc khổng lồ, thường 70 đến 80 giờ một tuần, khiến nhiều người gần như kết hôn với công việc và bị gắn mác thực dụng, lạnh lùng. Về cơ bản, văn hóa Mỹ khá sòng phẳng, tôn trọng bất cứ ai làm ra tiền hợp pháp và tự chủ tài chính, bất kể mặc vest thắt cà vạt hay khoác áo lấm lem dầu mỡ.

________________________________________

Ảnh minh hoạ: Cảnh sát làm thêm công việc bảo vệ sau giờ tại Mỹ