Ca Lê Quốc: TẠI SAO KHỐI THỊNH VƯỢNG CHUNG ANH SỐNG MÃI, CÒN LIÊN XÔ CHẾT YỂU?

TẠI SAO KHỐI THỊNH VƯỢNG CHUNG ANH SỐNG MÃI, CÒN LIÊN XÔ CHẾT YỂU?

Tác giả: TRUNG SỸ Ca Lê Quốc tìm hiểu và viết bài.

(Từ nghịch lý Úc, Canada bác bỏ nền cộng hòa đến bài học tan rã của một siêu cường)

HAI CUỘC TRƯNG CẦU DÂN Ý, 2 SỐ PHẬN

Tháng 11/1999, nước Úc tổ chức trưng cầu dân ý lịch sử: Có nên bỏ chế độ quân chủ, bãi bỏ chức Toàn quyền của Vua Anh và thành lập nền cộng hòa không? Các cuộc thăm dò trước đó đều cho thấy đa số người Úc ủng hộ cộng hòa. Vậy mà kết quả, 54,87% cử tri nói KHÔNG.

8 năm trước đó, tháng 3/1991, Liên Xô cũng tổ chức cuộc trưng cầu duy nhất trong lịch sử mình: Có nên giữ lại Liên Xô như một liên bang các nước cộng hòa có chủ quyền bình đẳng không? Kết quả, gần 75% cử tri nói CÓ, muốn giữ lại Liên Xô với tỷ lệ đi bầu lên tới 80%. 

Một bên dân không muốn tách mà vẫn trưng cầu, một bên dân muốn giữ lại mà vẫn tan rã. Tại sao?

PHẦN 1: TẠI SAO KHỐI LIÊN HIỆP ANH BỀN VỮNG HÀNG TRĂM NĂM?

Nhiều người lầm tưởng Khối Thịnh vượng chung (The Commonwealth) là tàn dư của Đế quốc Anh. Thực chất, nó đã được tái sinh hoàn toàn.

Nền tảng pháp lý của nó là Tuyên ngôn Balfour tại Hội nghị Đế quốc 1926, xác định Anh và các quốc gia tự trị là "bình đẳng về vị thế, quyết không lệ thuộc một bên vào bên khác... tuy nhiên liên hiệp bằng lòng trung thành chung với quân chủ". Sau đó Quy chế Westminster 1931 chính thức trao toàn quyền lập pháp, đối ngoại, quân sự cho Canada, Úc, New Zealand. 

Nói cách khác, London đã làm một việc khôn ngoan chưa từng có: Trao độc lập 100% trước, rồi mới mời ở lại.

Hiện nay Khối có 56 thành viên, nhưng chỉ còn 15 nước gọi là Commonwealth Realms - nơi Vua Charles III là nguyên thủ trên danh nghĩa. Toàn quyền chỉ là người đóng dấu. Toàn bộ mô hình chính trị được gọi là Mô hình Westminster, cũng được áp dụng tại Canada, Úc, Ấn Độ, New Zealand. 

Vậy tại sao họ không rời đi, ngay cả khi được hỏi?

1. MỘT NGUYÊN THỦ KHÔNG CÓ THỰC QUYỀN, TRUNG LẬP VÀ VÔ HẠI

Toàn quyền Úc hay Canada không có thực quyền. Ông ta không thể bác luật hay đuổi thủ tướng theo ý mình. Chính sự "vô dụng" đó lại là giá trị lớn nhất: tạo ra một trọng tài hiến pháp đứng trên mọi đảng phái. Nếu thay bằng Tổng thống, vị trí này sẽ lập tức bị chính trị hóa, tranh giành phe phái. Người dân thực dụng hiểu rằng giữ một ông Vua ở xa còn an toàn hơn tạo ra một ông Tổng thống ở ngay cạnh.

2. CÁI GIÁ CỦA SỰ THAY ĐỔI LÀ QUÁ ĐẮT.

Cuộc trưng cầu năm 1999 ở Úc thất bại không phải vì người Úc yêu Nữ hoàng. Nó thất bại vì phe cộng hòa chia rẽ sâu sắc. Đề xuất đưa ra là Tổng thống do Quốc hội bầu, trong khi rất nhiều người cộng hòa lại muốn Tổng thống do dân bầu trực tiếp. Họ thà bỏ phiếu KHÔNG để giữ nguyên trạng còn hơn chấp nhận một nền cộng hòa nửa vời. 

Cùng với đó là nỗi lo về "rủi ro liên quan đến thay đổi hiến pháp", chi phí và sự chia rẽ mà nó gây ra. Khi mô hình mới không rõ ràng tốt hơn mô hình cũ, tâm lý cử tri là: "Nếu không hỏng thì đừng sửa". 

3. Ở LẠI ĐƯỢC LỢI, RA ĐI KHÔNG BỊ PHẠT.

Ở lại Khối, Úc, Canada không mất một đồng ngân sách cho London, nhưng được hưởng mạng lưới tình báo Five Eyes, ưu đãi visa, giáo dục, quốc phòng, và thị trường 2,5 tỷ dân. Sau Brexit, khối CANZUK (Canada, Úc, New Zealand, Anh) thậm chí còn được đề xuất như trụ cột thứ ba của phương Tây. 

Quan trọng nhất: Khối này ra vào tự do. Ireland đã rời năm 1949, Zimbabwe đã rời, không ai bị trừng phạt. Vì không bị ép ở lại, nên không ai thấy cần phải ra đi.

PHẦN 2: LIÊN HỆ - TẠI SAO LIÊN XÔ TAN RÃ DÙ TỔ CHỨC CHẶT CHẼ HƠN NHIỀU?

Nếu Khối Thịnh vượng chung là liên bang tự nguyện từ dưới lên, thì Liên Xô là liên bang cưỡng bức từ trên xuống. Và đó là tử huyệt.

1. Gắn kết bằng trung thành vs gắn kết bằng kiểm soát

Anh gắn kết bằng lòng trung thành tự nguyện với một biểu tượng. Liên Xô gắn kết bằng sự kiểm soát của Đảng Cộng sản, KGB và kế hoạch hóa tập trung. Lòng trung thành có thể bền hàng trăm năm, kiểm soát chỉ bền khi còn đủ sức để kiểm soát.

2. Chia lợi ích vs chia gánh nặng

Ở lại với Vua Anh, Canada, Úc được lợi. Ở lại với Moscow, các nước cộng hòa phải nộp ngân sách để bao cấp chéo, phải gánh cuộc chạy đua vũ trang với Mỹ. Đến năm 1991, Liên Xô không thể nuôi nổi các xí nghiệp quốc doanh của chính mình. Khi kinh tế là gánh nặng, chủ nghĩa dân tộc sẽ trỗi dậy.

3. Cùng là trưng cầu, nhưng ý chí nhân dân bị đảo ngược

Đây là điểm mỉa mai nhất của lịch sử. Người Úc bỏ phiếu KHÔNG rời bỏ Vua, và ý chí đó được tôn trọng.

Người Liên Xô bỏ phiếu CÓ muốn giữ lại Liên bang, với 76% ủng hộ, nhưng kết quả đó đã bị vô hiệu hóa ngay lập tức: 

• 6 nước cộng hòa gồm 3 nước Baltic, Georgia, Armenia, Moldova tẩy chay không tham gia bỏ phiếu.

• Chỉ 9 tháng sau, Ukraine - nước cộng hòa quan trọng thứ hai - tổ chức trưng cầu riêng, 92,3% đòi độc lập hoàn toàn. Không có Ukraine, Liên Xô không thể tồn tại.

• Cuộc chiến quyền lực giữa Gorbachev (Tổng thống Liên Xô) và Yeltsin (Tổng thống Nga) đã biến lá phiếu của nhân dân thành giấy lộn. Yeltsin cần Liên Xô tan rã để Gorbachev mất ghế.

Như một học giả đã nhận xét, cuộc trưng cầu cho thấy tiềm năng cải cách vẫn còn, nhưng đã bị lãng phí bởi sự do dự của Gorbachev và sự cơ hội của Yeltsin, những người đặt lợi ích tinh hoa lên trên ý chí của nhân dân. 

BÀI HỌC VỀ SỰ BUÔNG BỎ

Hai số phận cho chúng ta một bài học về quản trị:

Liên Xô cố gắng tồn tại bằng cách siết chặt hơn: siết chặt ý thức hệ, siết chặt kinh tế, siết chặt quân đội. Càng siết, các nước cộng hòa càng muốn vùng ra.

Đế quốc Anh tồn tại bằng cách buông bỏ: buông bỏ quyền lực cai trị từ năm 1926, buông bỏ quyền lập pháp năm 1931, buông bỏ vai trò đế quốc để trở thành người đứng đầu danh dự của một câu lạc bộ tự nguyện.

Người Anh đã hiểu một nguyên lý mà người Liên Xô không hiểu: Một đế chế muốn sống lâu nhất, phải học cách tự biến mình thành không cần thiết. Khi Vua Anh trở nên vô hại, không ai cần lật đổ ông. Khi Đảng Cộng sản Liên Xô siết chặt KIỂM SOAT các thành viên của mình, tất cả đều muốn bỏ chạy, dù chỉ vài tháng trước đó, 80% trong số họ vẫn còn bỏ phiếu muốn ở lại.

CÁI HAY Ở CHỖ ĐÓ.