FB. 510 Garage: Trong một cuộc chơi ngắn hạn, một sản phẩm xuất sắc có thể giúp bạn bứt phá ngoạn mục

Hồi năm 1937, Hải quân Nhật đưa cho Mitsubishi một bài toán nghe có vẻ bất khả thi:

​Muốn một con tiêm kích cất hạ cánh được trên tàu sân bay, nhưng lại phải bay xa, leo cao nhanh, cơ động đỉnh chóp, mang pháo 20mm, và đủ xăng để hộ tống máy bay ném bom trên những chặng đường dài đằng đẵng.

​Nakajima nhìn đề bài xong lắc đầu bỏ chạy.

Còn Mitsubishi thì ở lại nhận đơn hàng.

​Đứng đầu nhóm thiết kế lúc đó là kỹ sư Jiro Horikoshi. Cách ông chọn giải quyết vấn đề cực kỳ thực tế: Động cơ Nhật lúc đó không thể đọ lại đối thủ, vậy thì chiếc máy bay phải được ép cân đến mức tối đa để khỏa lấp đi điểm yếu về công suất.

​Thế là từng kilogram trên con A6M Zero được tính toán đến nát óc.

​Hợp kim nhôm siêu nhẹ được đưa vào dùng. Mọi chi tiết thừa thãi đều bị cắt bỏ không thương tiếc. Để đánh đổi lấy sự nhẹ nhàng và cơ động chết người, Zero đời đầu hy sinh luôn lớp giáp bảo vệ phi công và cả bình nhiên liệu tự hàn kín - những thứ mà phe Đồng minh xem là mặc định phải có.

​Kết quả? Nhật có trong tay một con quái vật không chiến: siêu nhẹ, cực kỳ linh hoạt và bay xa đến ngỡ ngàng.

​Đầu chiến tranh Thái Bình Dương, đây thực sự là một cú tát bất ngờ cho đối phương.

​Zero xuất hiện ở những vùng trời mà chẳng ai nghĩ một chiếc tiêm kích có thể vươn tới. Đánh cận chiến kiểu vòng vo với Zero lúc đó chẳng khác nào tự sát đối với phi công Đồng minh.

​Nhưng máy bay dù tốt đến mấy cũng chỉ là một nửa câu chuyện.

​Nửa còn lại nằm ở những con người ngồi trong cabin: một thế hệ phi công Hải quân Nhật được luyện tập theo kiểu khắc nghiệt bậc nhất, nhiều người đã thực chiến dày dặn từ chiến trường Trung Quốc. Zero trong tay họ thực sự là một ác mộng.

​Chỉ có điều, chiến thắng đến quá dễ dàng và nhanh chóng ở giai đoạn đầu đã che mờ đi một lỗ hổng chí mạng.

​Nhật tạo ra một cơ chế quá xuất sắc trong việc đào tạo ra một nhóm nhỏ những con người kiệt xuất.

​Nhưng chiến tranh toàn diện thì cần một thứ khác hoàn toàn: Khả năng sản xuất người thay thế.

​Mất đi một phi công kỳ cựu, Nhật không chỉ mất một tay lái. Họ mất hàng ngàn giờ bay tích lũy, kinh nghiệm xương máu, bản lĩnh chỉ huy và cả những bài học lẽ ra phải được truyền cho thế hệ sau.

​Còn Mỹ thì sao? Họ làm điều ngược lại.

​Phi công giàu kinh nghiệm được rút về làm huấn luyện viên. Những kinh nghiệm thực chiến đẫm máu được đưa thẳng vào giáo trình trường bay. Báo cáo của phi công, tình báo, kỹ sư, nghiên cứu xác máy bay địch... tất cả tạo thành một vòng lặp khép kín:

​Chiến đấu => Thu thập dữ liệu => Học hỏi => Sửa chiến thuật => Đào tạo lại => Trở lại chiến trường.

​Câu chuyện con Zero gần như nguyên vẹn bị Mỹ thu giữ ở đảo Akutan năm 1942 là một minh chứng rõ ràng.

​Mỹ không phải nhờ nhặt được con máy bay này mà tự dưng ngộ ra cách đánh bại Zero như người ta hay đồn đại. Họ vốn đã nắm kha khá điểm yếu của nó từ thực chiến. Nhưng việc có trong tay xác máy bay để tháo tung ra, đo đạc, thử nghiệm đã biến kinh nghiệm rời rạc của vài cá nhân thành dữ liệu chuẩn hóa cho cả một hệ thống học tập.

​Đó mới là khác biệt đẳng cấp.

​Cùng lúc đó, Mỹ tung ra thế hệ máy bay mới như F6F Hellcat hay F4U Corsair.

​Thú thật, đám này nặng nề và cồng kềnh hơn Zero rất nhiều. Nhưng đổi lại, chúng có động cơ khỏe hơn, hỏa lực mạnh hơn, lao bổ nhào cực bốc, giáp dày dặn và bình nhiên liệu chống rò rỉ.

​Và quan trọng nhất: Đứng sau những chiếc máy bay đó là cả một cỗ máy hậu thuẫn khổng lồ.

​Nhà máy cứ thế nhả ra máy bay mới liên tục. Trường huấn luyện đều đặn thả người ra chiến trường. Phi công sống sót có cơ hội quay về truyền nghề. Tàu sân bay mới liên tục hạ thủy. Radar giăng sẵn từ xa. Hệ thống chỉ huy dẫn đường tận răng. Tàu cứu hộ, thợ máy, phụ tùng, nhiên liệu lúc nào cũng sẵn sàng ở tuyến đầu.

​Cho nên, nếu cứ đem Zero ra so kè 1-1 với Hellcat rồi hỏi con nào mạnh hơn, thì chúng ta đang nhìn nhận vấn đề ở sai tầng nấc rồi.

​Cuộc chơi lúc này không còn là: Zero đấu với Hellcat. Mà cả một hệ thống đấu với cả một hệ thống.

​Nhật Bản càng về sau càng rơi vào thế kẹt.

​Vì con Zero ban đầu đã được thiết kế tối ưu đến mức chạm trần, không gian để nâng cấp sau đó gần như bằng không. Muốn thêm giáp? Máy bay nặng thêm. Muốn thêm bình xăng an toàn? Lại nặng thêm. Muốn thêm hỏa lực? Lại ì ạch...

​Cái ưu điểm từng giúp Zero thống trị ban đầu, nay lại chính là thứ đóng khung nó lại trong quá khứ.

​Nhật thừa biết điều đó và tìm cách làm máy bay mới. Nhưng ngặt một nỗi, lúc này bài toán đã vượt khỏi phòng thiết kế: Động cơ chưa ổn định, thiếu nguyên liệu, cạn kiệt nhiên liệu vì tàu ngầm Mỹ chặn biển, nhà máy bị ném bom, thời gian đào tạo phi công bị bóp ngắn lại...

​Cuối chiến tranh, Nhật vẫn đẻ ra được máy bay đấy chứ. Nhưng máy bay nằm trong nhà máy thì làm sao thành sức mạnh không quân nếu thiếu phi công giỏi để lái, thiếu xăng để tập, thiếu thợ máy, thiếu radar, thiếu cả một hệ thống hậu cần phía sau?

​Nghĩ lại, đây thực sự là một bài học đắt giá:

- ​Nhật Bản giải cực tốt bài toán làm sao để làm ra một sản phẩm tốt nhất với nguồn lực hữu hạn?

- ​Mỹ lại giải một bài toán vĩ mô hơn: Làm thế nào để xây dựng một hệ thống sản xuất liên tục từ con người, sản phẩm, tri thức cho đến khả năng phục hồi tổn thất?

​Trong một cuộc chơi ngắn hạn, một sản phẩm xuất sắc có thể giúp bạn bứt phá ngoạn mục.

​Nhưng trong một cuộc chơi đường dài, kẻ chiến thắng không phải là kẻ có sản phẩm tốt nhất ở vạch xuất phát, mà là kẻ học nhanh hơn, thích nghi tốt hơn và liên tục tự tái tạo ra phiên bản mới của chính mình.

​Ngẫm ra, câu chuyện của chiếc Zero không chỉ nằm trong sử sách Thế chiến II. Nó phản chiếu nguyên vẹn vào thế giới kinh doanh và startup hiện tại:

- ​Bạn có thể có một sản phẩm cực kỳ xuất sắc.

- Bạn có thể có trong tay vài nhân sự thiên tài.

- Bạn thậm chí có thể dẫn đầu thị trường trong vài năm đầu.

​Nhưng nếu toàn bộ thành công đó chỉ bám vào duy nhất một sản phẩm, một vài cá nhân hay một lợi thế mà tổ chức không thể tự nhân bản... thì thứ bạn đang nắm giữ thực chất chỉ là một khoảnh khắc ăn may tạm thời.

​Sản phẩm tốt giúp bạn thắng một trận đánh.

Nhưng một hệ thống biết học hỏi, biết giữ người và biết tự tiến hóa mới giúp bạn thắng cả một cuộc chiến.

---

Nguồn tham khảo:

1. Smithsonian National Air and Space Museum - Mitsubishi A6M Zero Fighter: lịch sử thiết kế A6M Zero, Jiro Horikoshi, triết lý giảm trọng lượng, tầm bay, việc không trang bị giáp và bình nhiên liệu tự hàn kín, cùng những giới hạn của thiết kế khi phải nâng cấp về sau.

2. National Naval Aviation Museum / Naval History and Heritage Command, U.S. Navy - Captured Zero Fighters Yielded Intelligence for Allies: quá trình Mỹ thu hồi, sửa chữa và bay thử chiếc Zero của Tadayoshi Koga tại Akutan; các thử nghiệm giúp xác định đặc tính của Zero ở tốc độ cao và hỗ trợ xây dựng chiến thuật đối phó.

3. Naval History and Heritage Command - H-Gram 072: The 80th Anniversary of the Battle of Midway: hơn 75% phi công hải quân Nhật tại Midway sống sót; thiệt hại lớn của Nhật tại Midway không đơn giản là “mất sạch phi công tinh nhuệ” mà còn nằm ở bốn tàu sân bay và lực lượng kỹ thuật giàu kinh nghiệm.

4. National Naval Aviation Museum - Japanese Aviator: lực lượng phi công hải quân Nhật đầu chiến tranh có kinh nghiệm chiến đấu cao; việc không luân chuyển đủ phi công kỳ cựu về huấn luyện người mới, cộng với tổn thất tại Solomon, khiến chất lượng lực lượng thay thế suy giảm.

5. Naval History and Heritage Command - các báo cáo về chiến tranh tàu ngầm và phong tỏa Nhật Bản: chiến dịch tàu ngầm Mỹ làm suy giảm mạnh vận tải biển Nhật, ảnh hưởng nguồn dầu, nguyên liệu và khả năng duy trì hoạt động quân sự trong một cuộc chiến kéo dài.

6. Mitsubishi Heavy Industries - Official History: Mitsubishi Heavy Industries được thành lập năm 1934; sau chiến tranh bị chia thành ba công ty năm 1950, hợp nhất trở lại năm 1964; bộ phận ô tô tách thành Mitsubishi Motors năm 1970.

7. Mitsubishi Motors - Official Company History: nhà máy Nagoya ban đầu được thành lập để sản xuất thân máy bay; sau chiến tranh chuyển sang phương tiện dân dụng, sản xuất Silver Pigeon từ năm 1946 và Mitsubishi Jeep từ năm 1952.