Fun, Dr: SỰ THÔ LỖ LÊN NGÔI TỪ KHI NÀO

SỰ THÔ LỖ LÊN NGÔI TỪ KHI NÀO

Cái thanh lịch Hà Nội mà người ta hay tiếc không phải truyền thống lâu đời gì, nó là sản phẩm của một cuộc lai ghép chỉ kéo dài ba bốn chục năm trong nửa đầu thế kỷ 20. Một bên là nho học đang tàn, những gia đình mấy đời đi học chữ, quen coi chữ nghĩa là thứ phải kính trọng, người có học thì không được ăn nói bừa. Bên kia là trường Pháp mới mở, mang đến cái mà nho học không có, ý niệm về con người cá nhân và về cái đẹp không cần phục vụ đạo lý. Lớp người đi trường Bưởi, Albert Sarraut, trường Luật, trường Thuốc là chỗ hai thứ ấy gặp nhau trong cùng một cái đầu, và Thơ Mới, tiếng Việt hiện đại, cả cái giọng nói mà ta gọi là thanh lịch, đều ra đời từ đó. Nghe lại nhạc của lớp nhạc sĩ Bắc 54 thì thấy nó còn sống trong từng câu chữ, chia tay cũng chúc người ta yên vui, oán trách cũng chừa cho người kia một lối về.

Rồi nó đứt. Năm 54 phần lớn lớp thị dân có học rời đi, sau đó cải tạo công thương, nhà chia năm xẻ bảy, mấy chục năm mà chữ tiểu tư sản là một lời buộc tội, nên chẳng ai dám dạy lại con cháu cái nếp cũ. Đến khi mở cửa, thành phố xây lại gần như từ đầu, và lần này cái vốn để dựng nếp phần lớn là đất chứ không phải chữ. Tiền từ đất rơi xuống trong một đời, có khi chỉ sau một quyết định quy hoạch, nó chẳng kéo theo nghề, chẳng kéo theo học vấn, chẳng kéo theo một cộng đồng nào để người ta phải giữ ý trước mặt. Chuyện đó không chừa ai, kể cả con cháu nhà gốc phố cổ, có khi họ còn trúng đậm hơn người mới về. Cái nhã vốn không phải bản tính trời cho, nó được giữ bằng cái giá phải trả khi ăn nói thô, mà nay ở đầu nào cái giá cũng bằng không: người chen chúc buôn bán thì nhũn là mất chỗ, người giàu xổi thì đã quen ai cũng phải "chiều" vì "tôi là người có tiền".

Thành ra thô lỗ lên ngôi, và không chỉ ngoài đường. Hài thì chê ngoại hình, giả gái, chửi nhau, vì thứ đó cả nghìn người cười ngay mà không cần vốn liếng gì, còn hài duyên thì kén người xem, hài châm biếm xã hội lại động chạm, nên bị chặn một đường là dồn hết sang đường còn lại. Phim thì dựng mẫu bố đời, nói năng trịch thượng, ai cũng phải nể, bán chạy vì khán giả sống trong xã hội hơn thua nên thấy sướng khi có người trên màn ảnh đè người khác thay mình. Ca từ cũng vậy, trước còn cố tìm một chữ cho đẹp, giờ thì cứ nói thẳng ra cho bắt tai, mà cái bắt tai nhanh nhất bao giờ cũng là cái sỗ sàng nhất. Cũng phải sòng phẳng một điều, hài dân gian của ta chưa bao giờ nhã cả, chèo cổ với tiếu lâm tục lắm mà vẫn hay, vì cái tục ấy nhắm lên trên, nhắm vào ông quan, ông thầy, kẻ có quyền. Cái tục bây giờ nhắm xuống dưới, vào người béo, người xấu, người quê, người không cãi lại được. Đó mới là thứ đã đổi. Và vì mấy thứ ấy phát đi hàng triệu lượt mỗi ngày, nên nó không chỉ phản ánh cách người ta nói, nó dạy người ta nói. 

Một đứa trẻ xem chừng đó thì học được rằng muốn người khác cười, muốn người khác nể, thì phải nói to và nói xấc. Cái nếp mất đi một đời là xong, còn cái thô thì chỉ cần một mùa phim là truyền hết cho cả nước.

Fun,

Dr.