Ihor Savchuk: TẠI SAO SỰ SỤP ĐỔ CỦA CHẾ ĐỘ IRAN LÀ VẤN ĐỀ SINH TỬ ĐỐI VỚI UKRAINE

TẠI SAO SỰ SỤP ĐỔ CỦA CHẾ ĐỘ IRAN LÀ VẤN ĐỀ SINH TỬ ĐỐI VỚI UKRAINE

Copy từ Facebook SHOP Vân Anh, tác giả Ihor Savchuk

Vào mùa hè năm 2022 — tháng thứ ba của cuộc xâm lược toàn diện Ukraine — một sự kiện đã xảy ra và làm thay đổi vĩnh viễn cấu trúc của cuộc chiến hiện đại. Nga, quốc gia trong nhiều thập kỷ luôn tự xem mình là một siêu cường quân sự và nhà xuất khẩu công nghệ quốc phòng, đã phải đối mặt với một thực tế khắc nghiệt: kho dự trữ tên lửa dẫn đường chính xác đắt đỏ như Kalibr và Iskander đang cạn kiệt nhanh chóng, trong khi khả năng sản xuất mới bị bóp nghẹt bởi các lệnh trừng phạt.

Một bước ngoặt chưa từng có đã diễn ra: Moscow bắt đầu mua UAV cảm tử giá rẻ từ Tehran.

Đến cuối năm 2023, Nga đã nhận hơn 6.000 UAV Shahed với tổng giá trị khoảng 1,7 tỷ USD, một phần thanh toán bằng vàng thỏi. Ngoài ra, Moscow còn tiếp cận được các tên lửa đạn đạo tầm ngắn Fath-360 và Fath-110 của Iran. Liên minh chiến thuật này được chính thức hóa vào ngày 17/1/2025, khi Putin và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký hiệp ước đối tác chiến lược kéo dài 20 năm tại Điện Kremlin.

Giải mã loại vũ khí này cho thấy sự thô sơ nhưng cực kỳ hiệu quả của nó.

Shahed-136 không phải UAV theo đúng khái niệm phương Tây. Nó không có camera thời gian thực, cũng không được điều khiển trực tiếp bởi người vận hành như Predator hay Reaper của Mỹ. Về bản chất, đây là một loại tên lửa hành trình dùng một lần ở phiên bản tối giản.

Cấu tạo của nó gồm:

* Động cơ xăng đơn giản tương tự máy cắt cỏ.

* Đầu đạn chứa từ 30–50 kg thuốc nổ.

* Hệ thống tọa độ được nạp sẵn để tự bay đến mục tiêu.

Chi phí sản xuất chỉ dao động từ 20.000–50.000 USD mỗi chiếc. Trong khi đó, một tên lửa Tomahawk của Mỹ có giá khoảng 2 triệu USD.

Điều mang tính mỉa mai của lịch sử là “dòng gen công nghệ” của UAV Geran của Nga lại bắt nguồn từ drone Harpy của Israel từ năm 1989. Công nghệ này sau đó được bán cho Trung Quốc, bị sao chép, rồi tiếp tục được bổ sung bằng các công nghệ mà chính Nga mua từ Israel vào năm 2008 — bao gồm Searcher và Bird Eye — để đổi lấy việc Moscow ngừng cung cấp hệ thống S-300 cho Iran. Cuối cùng, toàn bộ chuỗi công nghệ đó lại chảy về Tehran. Những công nghệ do kỹ sư Israel và phương Tây phát triển cuối cùng đã quay trở lại trong tay một chế độ đối địch.

Khi có được drone Iran, Nga không chỉ sử dụng chúng mà còn biến Ukraine thành một phòng thí nghiệm chiến tranh quy mô lớn.

Mỗi lần hệ thống phòng không Ukraine như Patriot của Mỹ hay IRIS-T của Đức bắn hạ UAV Iran, các kỹ sư Nga tại Alabuga và Izhevsk lại thu thập được dữ liệu kỹ thuật quý giá. Họ phân tích tần số tác chiến điện tử nào hiệu quả, độ cao nào khiến drone dễ bị đánh chặn và cách radar phương Tây phản ứng với từng kiểu bay.

Sau ba năm tích lũy dữ liệu chiến trường, Nga đã tiến hành một đợt hiện đại hóa toàn diện.

Đến tháng 2/2026, Financial Times tiết lộ rằng Nga bắt đầu chuyển giao ngược các phiên bản UAV đã được cải tiến trở lại Iran. Nói cách khác, Moscow lấy nguyên mẫu giá rẻ của Tehran, thử nghiệm chúng trên chiến trường Ukraine trước các hệ thống phòng không hiện đại nhất phương Tây, rồi trả lại cho Iran một phiên bản nguy hiểm hơn rất nhiều.

Quá trình tiến hóa của mối đe dọa này có thể được chia thành bốn cấp độ chính:

1. Điều hướng

    Các mẫu Shahed năm 2022 phụ thuộc gần như hoàn toàn vào GPS của Mỹ, nên dễ bị gây nhiễu bởi hệ thống tác chiến điện tử Ukraine và Israel. Các phiên bản mới đã được tích hợp hệ thống dẫn đường quán tính, cho phép drone “ghi nhớ” lộ trình và tiếp tục bay ngay cả khi mất hoàn toàn tín hiệu vệ tinh.

2. Trí tuệ nhân tạo (AI)

    Thay vì chỉ bay theo tọa độ cố định, các mẫu mới được trang bị thuật toán thị giác máy tính. Chúng có thể nhận diện cầu, nhà máy điện hoặc sở chỉ huy thông qua camera tích hợp. Khi đó, gây nhiễu điện tử gần như không còn tác dụng; cách duy nhất để ngăn chặn là phá hủy chúng bằng hỏa lực trực tiếp.

3. Tấn công theo bầy đàn

    Các UAV không còn hoạt động đơn lẻ. Chúng bay thành từng nhóm từ 10–50 chiếc ở độ cao cực thấp, tự phân chia mục tiêu và gây quá tải cho hệ thống phòng không.

4. Tối ưu hóa chi phí chiến tranh

    Nga đang buộc phương Tây rơi vào một cuộc chiến tiêu hao kinh tế: dùng tên lửa phòng không trị giá hàng triệu USD để bắn hạ những UAV chỉ đáng giá vài chục nghìn USD.

Israel đã bắt đầu cảm nhận rõ hậu quả của sự hợp tác Nga–Iran này.

Trong chiến dịch “Tiếng sư tử gầm” (28/2–8/4/2026), phòng không Israel phải đối mặt với các UAV có độ chính xác vượt xa những mẫu từng xuất hiện năm 2024. Chúng không còn lệch mục tiêu hàng trăm mét mà có thể đánh trúng trực tiếp từng tòa nhà.

Trước đó, vào tháng 10/2024, một phiên bản drone Ababil của Iran do Hezbollah sử dụng — mang tên “Mirsad 1” — đã bay sát mặt biển ở độ cao cực thấp, lợi dụng làn mưa tên lửa để xuyên thủng hệ thống phòng thủ Israel và đánh trúng nhà ăn của lữ đoàn Golani gần Binyamina, khiến 4 người thiệt mạng và hơn 60 người bị thương. Kiểu tấn công này gần như sao chép trực tiếp chiến thuật mà Nga áp dụng tại Ukraine.

Mối liên kết Nga–Iran hiện nay sâu sắc đến mức ngay từ tháng 10/2022, các huấn luyện viên thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã được điều tới Crimea để hỗ trợ vận hành drone. Theo phía Ukraine, 10 người trong số họ đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công của quân đội Ukraine.

Trong khi đó, nhà máy Alabuga hiện có khả năng sản xuất khoảng 300 UAV mỗi tháng, với sự hỗ trợ kỹ thuật từ các kỹ sư Iran.

Trong bối cảnh đó, nhiều tranh cãi xoay quanh việc ai đang ở Nhà Trắng hay Trump phát biểu điều gì trở nên kém quan trọng hơn rất nhiều so với thực tế của cỗ máy công nghiệp quốc phòng Nga–Iran.

Đây không còn là câu chuyện chính trị ngắn hạn, mà là một liên minh chiến lược dựa trên lợi ích sống còn:

* Moscow cần giá dầu cao để duy trì cỗ máy chiến tranh, nên họ có lợi ích trong việc gây bất ổn hạ tầng năng lượng tại Trung Đông.

* Nga bị hạn chế tiếp cận chip phương Tây, trong khi Iran đã xây dựng các mạng lưới trung chuyển qua Trung Quốc và Dubai để đưa linh kiện công nghệ từ Mỹ, Nhật Bản và châu Âu vào Nga.

* Quan trọng nhất: bài toán kinh tế đang nghiêng về phía các loại vũ khí giá rẻ.

Toán học không biết nói dối. Nếu phải dùng tên lửa trị giá hàng triệu USD để đánh chặn UAV giá vài chục nghìn USD, bên phòng thủ cuối cùng sẽ bị bào mòn cả về tài chính lẫn năng lực chiến đấu.

Vì vậy, theo lập luận của tác giả, sự tồn tại của Ukraine hiện gắn trực tiếp với việc liệu mạng lưới công nghiệp quân sự của Iran — từ nhà máy sản xuất, trung tâm kỹ thuật đến các tuyến hậu cần — có bị vô hiệu hóa hay không. Chừng nào trục Tehran–Moscow còn hoạt động, UAV và tên lửa sẽ tiếp tục trở nên thông minh hơn, chính xác hơn và phổ biến hơn, bất chấp mọi biến động chính trị tại Washington.

(Tác giả bài viết là Ihor Savchuk — blogger, nhà hoạt động xã hội và nhà phân tích quân sự–chính trị người Ukraine nổi tiếng trên các nền tảng Facebook, X/Twitter và Telegram.)