Khương Hữu Tiến: KIEVAN RUS

KIEVAN RUS.

2026/05/31

Kievan Rus, đó là tên của một tộc người sống ở vùng đất rộng lớn phía Đông châu Âu và Bắc châu Á bao gồm Ukraine, Belarus và Nga ngày nay. Họ là một tộc người và có chung một ngôn ngữ Slav cổ, các khác biệt chỉ là yếu tố vùng miền giống như tiếng Bắc, Trung và Nam ở ta mà thôi. Như tên gọi của tộc người này đã cho ta thấy rõ trung tâm của dân tộc này là Kyiv và những vùng lân cận thuộc Ukraine hiện nay chứ không phải là Nga.

Kể cả những người dốt nhất về lịch sử thì ai cũng nhớ rõ thế kỷ thứ 13 quân Nguyên Mông đánh chiếm Đại Việt ta ba lần. Cả ba lần đều bị thua, đó là thời nhà Trần, khi mà Đại Việt mới chỉ tới quãng Đèo Ngang thuộc Hà Tĩnh hôm nay. Cùng thời gian ấy, Đại Công Quốc Kievan Rus rộng lớn thất bại hoàn toàn ngay ở trận đánh thứ hai của Nguyên Mông. Đó là dấu ấn lớn nhất trong lịch sử người Kievan Rus xưa mà ngày nay ta gọi là Ukraine, Belarus và Rasiya (Россия).

Năm 1237 tới 1240, quân đội Mông Cổ do Bạt Đô, cháu nội Thành Cát Tư Hãn đã san phẳng Kiev và phá hủy hoàn toàn quốc gia Kievan Rus'. Sự kiện này chính là bước ngoặt quyết định chặt đứt sợi dây liên kết, chia tách khối dân tộc này thành 3 ngả đường hoàn toàn khác nhau. Phía Đông và Đông Bắc bị đặt dưới sự đô hộ và kiểm soát trực tiếp của Hãn quốc Kim Trướng, một người Mông Cổ (Tatar) suốt hơn 2 thế kỷ. Bởi vậy, vùng này phát triển biệt lập và chịu ảnh hưởng khá lớn bởi các từ mượn có gốc Thổ+Tatar, sau này lấy Moscow làm trung tâm để hình thành tiếng Nga. Phía Tây (Belarus) và Tây Nam (Ukraine) tránh được sự kìm kẹp của Mông Cổ nhờ sự trỗi dậy của Đại công quốc Lithuania và sau đó là Vương quốc Ba Lan sáp nhập vào chiếm lại từ tay Mông Cổ. Bởi vậy hai vùng này chịu ảnh hưởng cực kỳ mạnh mẽ của văn hóa phương Tây và Tây Slav. Tiếng Đông Slav cổ ở hai vùng này hòa trộn với tiếng Ba Lan, tiếng Latin để hình thành nên một ngôn ngữ chung gọi là tiếng Ruthenia, nhiều hồ sơ lưu truyền còn gọi là cựu Bạch Nga và cựu Ukraine). Như vậy, Đại Công Quốc Kievan Rus đã bị chia thành hai không chỉ bởi ranh giới và chính trị mà còn bị ảnh hưởng bởi sự đô hộ của hai luồng văn hóa Đông với Tây cực kỳ khác nhau, sinh ra ngôn ngữ khác nhau và văn hóa cũng khác nhau.

Đến thế kỷ 16 - 17, khi vùng Ruthenia như đã nói ở trên, tiếp tục bị phân chia bởi Belarus thuộc về Lithuania còn Ukraine chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi Ba Lan. Tiếng Ruthenia cũng chính thức bị tách đôi thành tiếng Belarus do ảnh hưởng của Lithuania và tiếng Ukraine pha tạp nặng bởi tiếng Ba Lan. Như vậy, tới thế kỷ 16 và 17 dân tộc Kievan Rus chính thức bị xóa sổ bởi không chỉ địa giới, không chỉ chính trị mà là văn hóa, tôn giáo và cả ngôn ngữ nữa. Ngày nay, tiếng Nga chỉ còn giống tiếng Ukraine khoảng 62%, tiếng Belarus giống tiếng Nga nhiều hơn một chút, tức khoảng 65% tới 70% nhưng đặc biệt tiếng Belarus giống tiếng Ukraine tới khoảng 80% bởi các lý do trên.

Về tôn giáo, Ukraine thuộc Ba Lan nên hầu hết bà con xứ này theo Công Giáo Roma, ở Nga thì hầu hết lại theo Giáo Hội Phương Đông mà nhiều người còn gọi là Chính Thống Giáo. Riêng Belarus phần giáp Nga lớn hơn nên có tới 65% tới 70% theo Giáo Hội Đông Phương, số dân theo Công Giáo Roma chỉ khoảng 10% tới 15%.

Về Văn hóa cũng vậy, vào thế kỷ 14 - 15, khi nước Nga (Đại công quốc Moscow) vẫn đang loay hoay thoát khỏi ách đô hộ của Mông Cổ và duy trì chế độ phong kiến tập quyền kiểu phương Đông, thì vùng đất Ukraine và Belarus đã sáp nhập vào Đại công quốc Lithuania và sau đó là Liên minh Ba Lan - Lithuania. Văn hóa Ba Lan ảnh hưởng bởi Công giáo Roma nên việc một cái "họ" cố định truyền từ đời cha sang đời con để chứng minh quyền sở hữu tài sản, đất đai đã trở thành luật. Xu hướng này nhanh chóng tràn sang giới quý tộc Belarus và Ukraine. Hệ thống hành chính, luật pháp cũng ảnh hưởng kiểu phương Tây. Đó là việc quản lý hộ tịch, thuế khóa và quân đội của Liên minh Ba Lan - Lithuania đòi hỏi người dân phải có danh tính rõ ràng. Do đó, ngay từ thế kỷ 15 - 16, phần lớn giới quý tộc và tiếp sau đó là giới bình dân, Cossack (lính tự do) ở Ukraine và Belarus đã có họ cố định kèm theo tên. Trong khi đó ở Nga, do chế độ nông nô kéo dài và tính chất tập quyền, mãi đến thế kỷ 17 - 18 giới quý tộc mới bắt đầu có họ theo tên. Đại đa số nông dân Nga, chiếm hơn 90% dân số hoàn toàn không có họ cho đến tận năm 1861, khi Nga Hoàng bãi bỏ chế độ nông nô ở nước này.

Họ của người Ukraine đa dạng và mang dấu ấn của tự do. Người Ukraine có hệ thống họ hình thành rất sớm từ thời các chiến binh Cossack vùng Zaporozhye. Đuôi "...enko" (ví dụ Sheadchenko, Bondarenko, Poroshenko), đây là đuôi họ phổ biến nhất ở Ukraine (chiếm khoảng 30%). Từ gốc có nghĩa là "đứa con nhỏ của...", xuất hiện từ thế kỷ 15. Các họ ghép mang tính trào phúng thời Cossack, người Ukraine có kiểu đặt họ rất độc đáo bằng cách ghép động từ với danh từ, ví dụ: Chornovol (Trâu đen), Vernyhora (Lật núi), Tyahnibok (Kéo một bên). Người Nga hoàn toàn không có kiểu họ phóng khoáng này.

Họ của người Belarus đậm đặc chất Tây Slav (Ba Lan) do nằm ở vùng đệm và chịu ảnh hưởng sâu sắc nhất từ Ba Lan, họ của người Belarus mang âm hưởng phương Tây rất rõ. Họ hay có đuôi "-ovich", "-evich" tương đương "-owicz" của Ba Lan). Ví dụ như Klimovich, Yatsevich. Ở Nga, cái đuôi này thường chỉ dùng làm "tên đệm theo cha" (Patronymic - như Vladimirovich), nhưng ở Belarus và Ba Lan, nó biến thành Họ chính thức từ thế kỷ 14-15 cho giới quý tộc. Đuôi "-sky" / "-tsky" (Lukashenko - thực ra gốc là Lukashevsky). Đuôi này chỉ quyền sở hữu đất đai hoặc nguồn gốc quý tộc, giống hệt cấu trúc họ của giới tinh hoa Ba Lan  như Sikorski, Poniatowski...

Họ của người Nga đều mang tính hành chính, nó xuất hiện muộn và mang tính rập khuôn cao hơn để phục vụ việc thống kê của triều đình. Hầu hết đều kết thúc bằng đuôi sở hữu cách mà bất kỳ ai học tiếng Nga cũng đều biết, đó là "-ov", "-ev", "-in" (Putin, Medvedev, Ivanov) có nghĩa là "thuộc về...". Ví dụ, khi triều đình đi làm sổ hộ tịch cho nông dân vào thế kỷ 19, họ hỏi: "Anh là con ai?" thì trả lời là "Con lão Ivan" mà theo sở hữu cách trong tiếng Nga thì thêm đuôi -ov -ev hay -in vào để thành họ Ivanov theo sở hữu cách.

Chính vì thế, khi nhìn vào một cái họ, các nhà ngôn ngữ học có thể đoán ngay được nguồn gốc văn hóa. Người Belarus và Ukraine tiếp cận với văn minh đô thị, luật pháp và quyền tư hữu kiểu phương Tây sớm hơn, nên chiếc "danh thiếp" là cái họ của họ cũng lịch lãm và có bề dày lịch sử sớm hơn hẳn người anh em Nga ở phía Đông. Đây là điều mà bò đỏ mù đã đành, đám cuồng Trump cũng rất vớ vẩn về lịch sử ba dân tộc này.

Túm lại, ba dân tộc Ukraine, Belarus và Russia mà ta thấy hôm nay họ chung một nguồn cội gọi là Kievan Rus, nhưng:

Gốc của người Kievan Rus không nằm ở Nga mà ở Ukraine và tiếp sau đó là Belarus chứ vùng mà nước Nga hiện nay chỉ là đất hoang với đám nông nô chậm phát triển mà thôi.

Khi Nguyên Mông xâm chiếm rồi bị Lithuania và Ba Lan xâu xé thì sự tụt hậu của Nga vốn đã có từ thời Kievan Rus càng lớn hơn so với Belarus và Ukraine.