Trần Duy Hùng: Thế hệ không còn lương hưu — kỳ 2: Người già nào sẽ bị bỏ lại?

Lớp trẻ Trung Quốc rồi sẽ về già tay trắng!? Vì quỹ hưu nhà nước cạn sạch vào năm 2035. Nhưng đáng lo hơn là Quỹ hưu Báo hiếu chạy mượt suốt mấy nghìn năm đã bị chính tay họ đập bỏ năm 1979, lúc đó không ai nhận ra mình vừa làm gì.

Thế hệ không còn lương hưu — kỳ 2: Người già nào sẽ bị bỏ lại?

.

Người phương Đông mình có một cái quỹ hưu xài suốt mấy nghìn năm, không cần nhà nước, không cần con heo đất nào hết. Nó tên là con cái.

"Trẻ cậy cha, già cậy con." Người Trung Quốc nói gọn hơn: dưỡng nhi phòng lão (nuôi con để chống tuổi già). Đẻ con ra, nuôi nó lớn, về già dựa vào nó. Cả một hệ thống an sinh nằm gọn trong một mái nhà, chạy êm qua bao triều đại lên xuống. Đó là quỹ hưu Báo hiếu, vận hành bằng một thứ luật còn cứng hơn mọi điều khoản, là luật của lòng người.

Nhưng giờ lòng người đã lung lay tới mức nhà nước phải lấy luật thật ra chống. Năm 2013, Trung Quốc ra luật bắt buộc con cái phải chăm và thường xuyên về thăm cha mẹ già, ai bỏ bê có thể bị cha mẹ kiện ra tòa, riêng Thượng Hải còn trừ thẳng điểm tín dụng xã hội, cái điểm có thể chặn người ta mở tài khoản hay mua nhà. Phải lấy luật ép con về thăm cha mẹ, thì tự nó đã nói lên một điều: cái quỹ Báo hiếu ngàn năm đã long tới mức không còn tự chạy được nữa.

.

Mọi chuyện bắt đầu năm 1979, khi Trung Quốc ra chính sách một con.

Lúc đó người ta tưởng mình chỉ đang bớt số trẻ sinh ra, bớt gánh nuôi dạy, cha mẹ rảnh tay đi làm. Không ai bận tâm một điều: họ đang rút cạn cái quỹ Báo hiếu từ gốc. Vì quỹ đó chỉ chạy được khi mỗi cặp cha mẹ có nhiều con để dựa. Cắt xuống còn một, là cắt thẳng vào cái trụ cả hệ thống đứng lên.

Mỗi nhà chỉ còn một đứa, thì hai chục năm sau, một đứa phải gánh hai cha mẹ, rồi bốn ông bà. Người ta gọi cái hình đó là bốn-hai-một. Một kim tự tháp lộn ngược, chóp chĩa xuống đất, toàn bộ sức nặng dồn lên một đôi vai. Cái quỹ hưu gia đình ngàn năm, tới đây thì gãy.

.

Nhưng người già vẫn còn cái lưới thứ hai: quỹ hưu nhà nước. Có điều cái lưới đó dệt bằng đúng sợi chỉ mình đã mổ ở kỳ một.

Quỹ hưu nhà nước cũng là một sắc thuế, người trẻ gánh người già theo thời gian thực, cũng cược rằng đời sau lúc nào cũng đông hơn đời trước. Đúng cái trò Ponzi đó. Và cái cược đó, Trung Quốc thua đậm hơn ai hết. Hôm nay cứ hai người đi làm gánh một người về hưu, tới 2050 còn đúng một gánh một.

Người ta hay nói quỹ hưu đô thị, cái xương sống của hệ thống, đạt đỉnh khoảng năm 2027 ở gần bảy nghìn tỷ tệ rồi về số không năm 2035. Nhưng để ý: con số đỉnh đó là khoản để dành, không phải tiền đóng vào hàng năm. Từ khoảng 2028, tiền trả ra bắt đầu vượt tiền thu vào, ăn dần vào khoản để dành, tới 2035 thì cạn. Cạn không phải là hết tiền, người đi làm vẫn đóng đều, mà là hết tấm đệm. Từ đó mỗi đồng hưu phải trông cả vào đồng thu trong năm, cộng tiền nhà nước bù vào.

.

Tới đây thì giống Mỹ. Nhưng có một chỗ khác, mà chỗ khác đó đổi sạch mọi thứ.

Mỹ, Nhật giàu trước rồi mới già. Trung Quốc làm ngược: già trước, giàu chưa tới. GDP đầu người Trung Quốc giờ mới khoảng mười ba nghìn đô, trong khi Nhật lúc dân số bắt đầu già đã giàu gấp khoảng ba lần. Tới tuổi phải nuôi cả một biển người già mà trong túi còn ít tiền hơn hẳn mấy nước đi trước. Cả nước già đi trên một cái ví mỏng.

.

Tới đây, đáng lẽ ai đọc cũng phải gật: vậy là xong, lớp trẻ Trung Quốc về già trắng tay, y như cái tít. Nhưng đó đúng là chỗ kết luận trượt, y như nó đã trượt ở bài Mỹ.

Mỹ thoát được nhờ một thứ Trung Quốc không có: nó cầm cái bàn. Đồng đô la là chỗ cả thế giới gửi tiền để dành, nên Mỹ in giấy nợ là có người xếp hàng mua, vay gần như vô hạn để câu giờ. Đồng nhân dân tệ thì không ai cầm. Không cầm được cái bàn, Trung Quốc không có cửa vay mãi như Mỹ. Nó buộc phải làm cái việc Mỹ tránh được: thò tay vào nền kinh tế thật, bắt người thật trả tiền, ngay bây giờ.

.

Và đây mới là cú lật thật.

Câu hỏi đúng chưa bao giờ là "quỹ có sụp không". Một nhà nước tập trung như Trung Quốc sẽ không để quỹ sụp trước mắt dân. Câu hỏi đúng là nó sẽ bắt ai gánh phần thua. Và nhà cái nắm cả bàn thì có quyền chọn người trả. Nhìn ba chỗ này thì thấy nó đã chọn xong rồi.

Thứ nhất, ngày 1/1/2025, Trung Quốc nâng tuổi hưu lần đầu sau mấy chục năm. Nam từ 60 lên 63, nữ từ 50 và 55 lên 55 và 58. Số năm đóng tối thiểu cũng kéo từ 15 lên 20 năm.

Nghe thì chỉ là làm thêm vài năm rồi mới được lãnh. Nhưng ghép với một con số khác mới thấy lạnh: số năm sống còn khỏe mạnh của người Trung Quốc trung bình chỉ khoảng 68, và một nghiên cứu năm 2024 đo số tuổi mà người ta vừa còn khỏe vừa còn làm được, ra khoảng 57. Mà tuổi hưu thì đẩy lên 63. Nhà nước bắt làm tới 63 trong khi thân thể trung bình chỉ còn sức tới 57. Sáu năm bị lấy đi đó là sáu năm đáng lẽ được nghỉ lúc còn đi đứng được.

Mà cái giá đó không chia đều. Người ngồi phòng máy lạnh giữ sức tới sáu mươi lăm, người thợ hồ thì lưng đã sụm, khớp đã mòn từ tuổi năm mươi. Cùng một mốc 63, ông giáo sư và người thợ hồ là hai số phận. Nhà cái đã chọn xong nhóm người đầu tiên phải trả giá cho cả bàn.

Thứ hai, không in được tiền thế giới cầm, Trung Quốc làm cái Mỹ không phải làm: bán đồ gia bảo. Nó lấy vốn từ các tập đoàn nhà nước chuyển thẳng sang quỹ an sinh, tới cuối 2021 đã chuyển khoảng một nghìn sáu trăm tám mươi tỷ tệ từ gần chín mươi tập đoàn. Để ý cái đối xứng này, vì nó là cả câu chuyện gói trong một dòng: Mỹ vay tiền của tương lai để trả cho quá khứ, Trung Quốc bán tài sản của quá khứ để trả cho hiện tại.

Thứ ba, muốn xem trước tương lai Trung Quốc, cứ tới vùng Đông Bắc: vành đai công nghiệp cũ, nhà máy đóng cửa, người trẻ bỏ đi gần hết, còn lại toàn người già, quỹ hưu vỡ trước cả nước. Liêu Ninh không gánh nổi tiền hưu của chính mình, phải ngửa tay nhận tiền các tỉnh giàu rót về. Đông Bắc không phải chuyện riêng của Đông Bắc. Nó là cả nước Trung Quốc, nhìn từ hai mươi năm tới.

.

Mà phần thua nặng nhất rơi vào nhóm không có tiếng nói.

Quỹ hưu Trung Quốc chia tầng. Người nhà nước, người thành thị có hợp đồng thì lãnh hưu đàng hoàng. Còn nông dân, còn mấy trăm triệu lao động nhập cư đã dựng nên hết nhà cao tầng ở Thượng Hải, Thâm Quyến, họ vướng cái hộ khẩu, về già nhiều người lãnh vài trăm tệ một tháng, bằng một bữa ăn của người thành phố. Cùng một nước, cùng một quỹ, hai số phận.

Khi nhà cái phải chọn người trả, nó không chọn kẻ mạnh, nó chọn kẻ không có tiếng nói: người quê, người nhập cư, người ở mấy vùng đã chết như Đông Bắc. Mỹ rải nỗi đau mỏng ra cho tất cả qua lạm phát, gần như chẳng ai thấy. Trung Quốc thì dồn cục lên đúng những người yếu nhất bàn.

.

Nói cho sòng phẳng: con số "quỹ cạn 2035" là thật, có người tính lại còn bảo cạn sớm hơn. Nhưng kết luận "lớp trẻ về già trắng tay" thì sai, y như nó sai ở bài Mỹ. Hóa đơn không biến mất, nó chỉ được chuyển sang tay người khác trả, và đã bắt đầu được thanh toán rồi, chỉ là không phải bởi mấy người đang hốt hoảng vì cái tít.

Gói lại bằng đúng cái lăng kính của mình: Mỹ thắng vì cầm được túi tiền của cả thế giới. Trung Quốc không cầm được, nhưng vẫn là nhà cái ngay tại bàn của mình, vì nó nắm toàn quyền quyết định không ai phản đối. Ai đặt luật, ai cầm phần thắng, ai trả giá. Ở Trung Quốc, ba câu đó hiện ra rõ hơn bất kỳ chỗ nào trên đời.

.

Đọc tới đây, mình hỏi thật một câu. Các bạn đọc bài có thấy quen không? Nước nào rồi cũng già đi, có nước kịp giàu trước, có nước thì chưa. Mà cái quỹ Báo hiếu kia, nước mình cũng đang xài chung, và mình cũng đang đẻ ít dần. Vậy Việt Nam mình đang đứng ở đâu trên cái thước đó?

Kỳ sau mình sang Nhật. Một nước đã làm đúng thứ tự, giàu trước rồi mới già. Để xem làm đúng thì có thoát được không, hay cái vách dân số không tha một ai.

#nhungvahung